Bir Şiirin Ardında Kalan Zaman, Vefa ve Millet
Bazı şiirler okunmaz, hatırlanır. İnsan onları ilk kez okuduğunda ne anlatmak istediğini belki hemen anlayamaz fakat yıllar geçtikçe, hayatın içinden birkaç şey eksildikçe, bazı yüzler uzaklaştıkça, bazı yollar bir daha yürünmemek üzere geride kaldıkça o şiirin bir mısrası ansızın insanın karşısına çıkar. O zaman insan anlar ki bazı şiirler yalnızca şairinin yaşadığı bir duyguyu anlatmak için yazılmamıştır. Onlar, insanın kendi hayatında henüz adını koyamadığı duygulara yıllar öncesinden bir isim vermiştir. Abdurrahim Karakoç’un Unutursun Mihriban’ım şiiri de böyledir. Bir sevdanın ardından söylenmiş gibi görünür fakat içinde yalnızca bir sevgiliye duyulan özlem değil zamanın insanı değiştiren sessiz gücü, gençliğin geride kalışı, hatıraların ağırlaşması ve insanın kaybettikleriyle yaşamayı öğrenmesi vardır.
“Unutursun” kelimesi ne kadar sade ne kadar ağırdır. Çünkü insan sevdiği bir şeyi kaybettiğinde, en çok unutulmaktan korkar. Bir gün sesinin hatırlanmayacağını, yüzünün zihinde silikleşeceğini, birlikte yaşananların bir başkasının hayatında artık hiçbir anlam taşımayacağını düşünmek insanın içine dokunur. Oysa zamanın acı tarafı şudur: İnsan her şeyi aynı canlılıkta hatırlayamaz. Bir zamanlar uğruna uykularımızı kaçıran şeyler, yıllar sonra bir hatıranın sessizliğine dönüşür. Bir insanın sesi önce kulağımızdan uzaklaşır, sonra zihnimizde incelir, sonra yalnızca belli bir şarkıyla, belli bir kokuyla, belli bir sokakla yeniden belirir. Fakat unutmak, yaşanmamış olmak değildir. Bazen en derin izler, artık her gün hatırlamadığımız şeylerin bıraktığı izlerdir.
Karakoç’un “Beni değil, sen seni de / Unutursun Mihriban’ım” deyişinde insanın içini acıtan asıl gerçek belki de budur. Zaman yalnızca sevdiğimiz insanları bizden uzaklaştırmaz, bizi kendimizden de uzaklaştırır. Bir zamanlar olduğumuz insanı, yıllar sonra aynada tanıyamadığımız olur. Gençliğimizin cesareti, çocukluğumuzun saflığı, bir zamanlar sonsuza kadar süreceğine inandığımız duygular değişir. İnsan büyürken yalnızca yaş almaz, kendisinin eski hâllerine de veda eder. Bir gün dönüp baktığında, hayatının bazı dönemlerinin artık yalnızca bir fotoğraf, bir mektup, bir kitap sayfası ya da bir şiir mısrası kadar uzakta olduğunu fark eder. Belki de bu yüzden bazı şiirler yaşlandıkça güzelleşir. Çünkü insanın kalbi, yaşamadığı acıyı tam olarak anlayamaz. Gençken bir ayrılık yalnızca ayrılıktır. Yıllar geçince insan, ayrılığın aslında yalnızca bir insandan değil, bir zamandan, bir ihtimalden, bir hayalden de ayrılmak olduğunu anlar. Geriye dönüp “keşke” dediğimiz şeylerin çoğu aslında geri gelmesini istediğimiz insanlar değil onların yanında olduğumuz hâlimizdir. Karakoç’un şiiri tam da o noktaya dokunur. Mihriban belki bir kişidir fakat zamanla bir sembole dönüşür. Gençliğin, sevdanın, kaybedilmiş günlerin ve artık geri dönmeyecek bir zamanın adı olur.
Şiirin güzelliği, bütün bu hüznü bağırmadan anlatmasındadır. Karakoç’un sözlerinde gösterişli bir feryat yoktur. Daha çok, çok şey yaşamış bir insanın sessizliği vardır. Hayatın bazı gerçekleri vardır ki insan onları kabullendiğinde bağırmaz; yalnızca susar. Çünkü bazı vedaların ardından söylenecek söz kalmaz. Düzen böyle bu gemide / Eskiler yiter yenide derken de hayatın bu değişmez tarafını söyler. Gemi ilerlemektedir. Kimimiz bir yerde iner, kimimiz başka bir kıyıya savrulur. Aynı insanlar aynı yaşlarda kalmaz. Aynı şehirler aynı şehir olarak kalmaz ve insan, hayatın ilerleyişine karşı koyamayacağını anladığında, geçmişe tutunmak yerine onu kalbinde taşımayı öğrenir.
İşte burada şiir, yalnızca bir aşk şiiri olmaktan çıkar. Çünkü hepimizin hayatında bir Mihriban vardır. Belki adı hiç Mihriban değildir. Belki bir insan, belki çocukluk, belki bir şehir, belki bir ev, belki bir aile büyüğünün sesi, belki de artık geri dönmeyecek kadar uzak bir zamandır. Hepimizin kaybettiği ve kaybettikten sonra değerini daha iyi anladığı bir şey vardır. Bazı insanlar öldüğü için değil hayatımızdan çıktığı için yoktur. Bazı şehirler yıkıldığı için değil biz artık o şehirdeki eski insan olmadığımız için uzak gelir. Bazı yıllar takvimden silindiği için değil o yıllardaki biz artık olmadığımız için geri dönülemezdir. Belki insanın asıl hüznü de budur: Geçmişe dönebileceğini değil geçmişe dönse bile aynı insan olmayacağını bilmek…
Bu nedenle Unutursun Mihriban’ım, yalnızca bireysel bir aşkın değil insanın zamanla mücadelesinin şiiridir ve bu mücadele, bizi ister istemez tarihe götürür. Çünkü insanın kişisel hafızasıyla milletlerin hafızası arasında büyük bir benzerlik vardır. İnsan kendi geçmişini unuttuğunda kendisinin bir parçasını kaybeder, milletler de geçmişlerini unuttuğunda kendi hikâyelerinin bir kısmını kaybeder. Bir milletin hafızası yalnızca tarih kitaplarında yazan tarihlerden oluşmaz. Onu asıl canlı tutan; şiirleri, türküler, destanlar, ağıtlar, eski kitaplar, taşlara işlenmiş yazılar, şehirlerin hafızası nesilden nesillere anlatılan hikâyelerdir.
Bizim tarihimiz böyle bir hafızanın içinden geçerek bugünlere ulaşmıştır. Bozkırdan Anadolu’ya uzanan uzun yolculuğun yalnızca savaşlardan ve devletlerden ibaret olduğunu düşünmek, bu büyük hikâyenin insan tarafını eksik bırakır. O yolları yürüyen insanların özlemleri, gurbetleri, sevdikleri, ölüleri vardı. Geride bıraktıkları evleri, şehirleri, mezarları vardı. Bir asker savaş meydanına yalnızca bir devletin adıyla gitmezdi; arkasında annesi, eşi, çocuğu, köyü ve memleketi vardı. Bir göç yalnızca haritada değişen bir yer değildi, insanların kalplerinde taşıdığı bir vatan duygusuydu. Bu yüzden bizim millî hafızamızın içinde hüzün de vardır. Yalnızca zaferleri değil kaybettiklerimizi de hatırlamak zorundayız. Çünkü bir milletin hafızası, sadece gurur duyduğu günlerden oluşmaz. Ağıtların da gurbet türkülerin de yarım kalmış hikâyelerin de o hafızada bir yeri vardır. Belki bizi biz yapan şeylerden biri de budur: Acıyı unutmak yerine onu anlamlandırabilmek.
Bir milletin vatanla kurduğu bağ da yalnızca sınır çizgilerinden ibaret değildir. Vatan, üzerinde yaşayan insanların hatıralarıyla derinleşir. Bir caminin taşında, bir çeşmenin kitabesinde, bir mezar taşında, eski bir evin kapısında, sararmış bir kitabın sayfasında geçmişten bugüne ulaşan bir ses vardır. O ses bazen çok uzaktan gelir. Fakat insan dikkatle dinlediğinde kendi sesine benzediğini fark eder. Çünkü bizden önce yaşayanlarla aramızdaki en güçlü bağlardan biri, onların bıraktığı hatıralardır. Belki bu yüzden eski bir eserin önünde insanın içine garip bir hüzün çöker. Taş susar ama biz onun suskunluğunda bir şeyler duyarız. Bir medresenin kapısına baktığımızda oradan geçmiş öğrencileri düşünürüz. Bir mezar taşındaki ismi okuduğumuzda, bir zamanlar o ismi taşıyan insanın da bizim gibi sevdiğini, korktuğunu, beklediğini, umut ettiğini hatırlarız. Yüzyıllar önce yaşamış bir insanla aynı duyguda buluştuğumuz an, zamanın aramızdaki mesafesi kaybolur.
Edebiyatın yaptığı da biraz budur. Zamanı kısaltır. Ölmüş bir şairin sesini bugünümüze getirir. Hiç tanımadığımız bir insanın kalbine yaklaşmamızı sağlar. Karakoç’un Mihriban’a söylediği sözler de yıllar sonra bizim içimize dokunuyorsa bunun nedeni insan kalbinin bazı duygularda zamana yenilmemesidir. Sevgi değişir, hayat değişir, insanlar değişir fakat özlem hâlâ özlemdir. Vefa hâlâ vefadır. Kaybetmenin acısı, üzerinden yıllar geçse bile insanın içinde başka bir biçimde yaşamaya devam eder.
Bir şiirin yıllarca unutulmamasının sebebi yalnızca güzel yazılmış olması değildir. Bazen şiir, toplumun ortak duygusuna dönüşür. İnsanlar kendi hikâyelerini o şiire emanet eder. Karakoç’un Mihriban’ı da böyle olmuştur. Şairin şahsi hikâyesinden çıkmış, insanların kendi hayatlarından parçalar bıraktığı ortak bir hatıraya dönüşmüştür. Kimi bir sevgiliyi düşünerek okur, kimi gençliğini, kimi artık hayatta olmayan birini, kimi de kendisinin geride bıraktığı eski hâlini ve belki şiirin en büyük tesellisi burada saklıdır: Kaybettiklerimiz tamamen yok olmak zorunda değildir. Onları yeniden yaşatamayız ama hatırlayabiliriz. Bir insanı geri getiremeyiz ama onun bize bıraktığı iyiliği sürdürebiliriz. Bir şehri eski hâline döndüremeyiz ama onun hikâyesini anlatabiliriz. Bir kitabın yazıldığı günü geri getiremeyiz ama o kitabı bugün yeniden okuyabiliriz. Bir türkünün ilk söylendiği geceye dönemeyiz ama onu çocuklarımıza öğretebiliriz. Böylece geçmiş, yalnızca geride kalmış bir zaman olmaktan çıkar; bugünle konuşmaya devam eder.
Millî duygu dediğimiz şeyin en sahici hâli de burada ortaya çıkar. Bir ülkeyi yalnızca sınırlarıyla değil hafızasıyla sevmek… Bir şehri yalnızca yaşadığımız yer olduğu için değil kimlerin izini taşıdığını bildiğimiz için sevmek… Bir dili yalnızca konuştuğumuz için değil yüzyıllardır nice insanın duygusunu taşıdığı için sevmek… Bir şiiri yalnızca güzel olduğu için değil bize ait bir ruhu bugüne getirdiği için sahiplenmek… Bütün bunlar, insanın kendisini bir devamlılığın parçası olarak hissetmesidir. Çünkü biz kendimizden ibaret değiliz. Bizden önce yaşamış insanların bıraktığı izlerin devamıyız. Onların kelimeleri dilimizde, türkülerinin ezgileri hafızamızda, kurduğu şehirler gözümüzün önünde, yazdığı kitaplar elimizde. Bize düşen ise bu uzun zincirin bir halkası olduğumuzu unutmamak. Çünkü bizden sonra gelecek olanlar da bizi, bugün yaptıklarımızla hatırlayacak.
Karakoç’un şiirini bu kadar kıymetli yapan şeylerden biri de budur. Şair, bir sevdanın biteceğini kabul ederken sözün biteceğini kabul etmez. İnsanların değişeceğini bilir ama şiirin değişmeden kalabileceğini gösterir. Bir zamanlar iki insanın arasında yaşanan bir duygu, yıllar sonra binlerce insanın kalbine dokunabilir. İşte sanatın zamana karşı direnci budur. Zaman her şeyi kendine benzetir. Gençliği yaşlılığa, yeniyi eskiye, kalabalığı yalnızlığa, yakınlığı uzaklığa dönüştürür. Fakat insanın bıraktığı güzel bir söz, bütün bunlara rağmen yaşamaya devam edebilir. Bir şiir, bir kitabın sayfaları arasında yıllarca bekleyebilir ve bir gün hiç tanımadığı bir insanın kalbinde yeniden doğabilir.
Bu nedenle Unutursun Mihriban’ımı okurken yalnızca bir aşkın sonunu düşünmek bana eksik geliyor. Bu şiir, aynı zamanda bize zamanın ne kadar güçlü olduğunu ve insanın elinde kalan şeylerin ne kadar kıymetli olduğunu anlatıyor. Bizi, geçmişimize biraz daha dikkatli bakmaya çağırıyor. Belki kendi hayatımızdaki Mihribanları, kendi kayıplarımızı, kendi eski hâlimizi ve bize bırakılan büyük mirası yeniden düşünmeye davet ediyor. Çünkü bir gün biz de eskiler olacağız. Bugün elimizde tuttuğumuz kitaplar, yürüdüğümüz sokaklar, dinlediğimiz türküler ve okuduğumuz şiirler bir gün başkalarının geçmişi olacak. Bizim bugün sıradan gördüğümüz bir şey, yarının insanı için bir hatıra olabilir. Bu yüzden kültürün ve tarihin korunması yalnızca geçmişe duyulan bir saygı değil geleceğe bırakılan bir emanettir.
İnsan hayatı kısa, milletlerin hikâyesi ise uzundur. Biz o uzun hikâyenin içinde kısa bir zaman için bulunuyoruz. Bir gün bizim adımız da hatıralara karışacak. Fakat bugün neyi sevdiğimiz, neyi koruduğumuz, neyi anlattığımız ve neyi gelecek nesillere bıraktığımız önemini sürdürecek.
Vefa da tam olarak budur: Geri getiremeyeceğini bildiğin hâlde değer verdiğin şeyin izini sürmek. Bir insanı hatırlamak… Bir kitabı yeniden açmak… Bir şairin sözünü gelecek nesle taşımak… Bir tarihî eserin önünde durup onun geçmişini düşünmek… Bir türküyü unutulmaktan kurtarmak… Bunların her biri, zamanın karşısında küçük ama anlamlı bir direniştir.
Karakoç’un “Unutursun” sözü bu yüzden yalnızca bir teslimiyet değildir. İçinde ince bir sızı olduğu kadar şiirin kendisiyle verilmiş bir cevap da vardır. Evet, insan unutabilir. İnsan değişebilir. Zaman, en kuvvetli hatıraların bile üzerini örtebilir. Ama bazı duygular söze dönüştüğünde, bazı hatıralar sanata emanet edildiğinde, artık yalnızca onları yaşayanların değil onları okuyacak insanların da malı olur. Mihriban bugün hâlâ yaşıyorsa belki de bundandır. Bir şairin hatırasında başlayan sevda, yıllar sonra bizim hafızamıza ulaşmıştır. Onun hüznünde kendi hüznümüzü, onun vefasında kendi vefamızı, onun ayrılığında kendi kayıplarımızı buluyoruz ve şiir bize, hayatın bütün geçiciliğine rağmen bazı şeylerin insanın içinden kolay kolay silinemeyeceğini hatırlatıyor. İnsanın yapabileceği en güzel şey, geçmişe tutunup orada kalmak değil geçmişten aldığı anlamı geleceğe taşımaktır. Çünkü köklerini bilen insan, geleceğe daha sağlam yürür. Bir millet de böyledir. Tarihini bilen, kültürünü tanıyan, şiirini okuyan, türküsünü bilen, taşındaki kitabeyi anlayan bir millet yalnızca geçmişini korumaz; geleceğini de kurar. Bu yüzden bazı şiirleri yalnızca okumak yetmez. Onları anlamak, hissetmek ve yaşatmak gerekir.
Unutursun Mihriban’ım da böyle bir şiirdir. Bir sevdanın ardından söylenmiş fakat bir ömrün hakikatine dönüşmüştür. Bir insanın hatırasından doğmuş fakat nice insanın hafızasına yerleşmiştir. Bize aşkı anlatırken zamanı, zamanı anlatırken insanı, insanı anlatırken de unutulmaması gerekenleri düşündürmüştür ve belki yıllar sonra biz de bu şiiri yeniden okuduğumuzda, bugün hissettiğimiz şeyleri hatırlamayacağız. Belki bazı ayrıntıları unutacağız, bazı yüzler silinecek. Belki bugün bizim için çok önemli olan şeyler, yarının sessiz bir hatırasına dönüşecek ama şiirin bir mısrası yine karşımıza çıkacak ve bize geçmişten bir kapı açacak. O kapıdan içeri girdiğimizde yalnızca bir aşkı değil kendimizi göreceğiz. Çünkü insanın hayatından insanlar geçer, şehirler geçer, yıllar geçer. Fakat bazı sözler, bazı türküler, bazı şiirler kalır ve bir milletin hafızası da güçlü emanetlerle yaşamaya devam eder.
Bütün mesele, zamanın neyi elimizden alacağını seçemememiz fakat elimizde kalanlara nasıl sahip çıkacağımızı seçebilmemizdir. Biz geçmişi geri getiremeyiz ama onu unutulmaya bırakmayabiliriz. Sevdiklerimizi geri getiremeyiz, onların bize bıraktığı güzelliği yaşatabiliriz. Giden yılları geri çeviremeyiz, o yılların bize öğrettiklerini geleceğe taşıyabiliriz ve bir gün biz de bu dünyadan geçip gittiğimizde, arkamızda bıraktığımız sözlerin, iyiliklerin bir başkasının kalbinde yaşamaya devam etmesini umabiliriz.
Karakoç’un şiiri belki tam da bunu fısıldıyor bize: Her şey geçer. İnsan değişir. Zaman yürür. Fakat hakiki bir duygu, güzel bir söz ve sahici bir hatıra, kendisine bir kalp bulduğu müddetçe yaşamaya devam eder. Belki de bu yüzden şiirin sonuna geldiğimizde insanın içinden yalnızca hüzün değil garip bir şükür de geçer. Yaşanmış olduğu için, bir zamanlar sevildiği için, bir insanın kalbinde yer ettiği için, bir şairin onu kelimelere emanet ettiği için…
Ve insan, bütün o yılların ardından, şiirin içinde kendi sesini bulur:
Düzen böyle bu gemide;
Eskiler yiter yenide.
Beni değil, sen seni de
Unutursun Mihriban’ım.