Giriş
Kemal Tahir Osmanlı Devleti’nin kuruluş dinamiklerini kaleme aldığı kitabının adını “Devlet Ana” koymuştur.
Kitabının isminin neden bu olduğunu da yine kitabı okuyunca anlıyoruz.
Kemal Tahir “Devlet Ana” kavramı ile halkını ezen ve sömüren değil; tıpkı bir anne gibi onları koruyan, besleyen ve şefkatle kucaklayan adil bir devlet modelini kastetmiştir. Romanın sunduğu tarihî arka planda, Batı’daki soyluların izinsiz balık tutan veya az çalışan köylüleri canı isterse asabildiği ve yeni evlenen kızlar üzerinde zalimce haklar iddia ettiği sömürücü bir otorite sergilenir. Buna karşılık Ertuğrul Bey’in uç beyliğinde yeşeren yapıda, kimsenin dinine ve inancına karışılmaz. Dervişlerin, ahilerin, gazilerin ve Türkmenlerin bir arada barındığı hatta baskıdan kaçan Hristiyan köylülerin bile güvenle sığınabildiği bu yapı, cezalandırıcı feodal düzene zıt olarak kapsayıcıdır.
Bu muazzam kitabı okuduktan sonra Bitinya uçlarından yükselen bir devletin hangi anlayışla, hangi yollarla ve kurumlarla kurulduğuna bir de ben değinmek istedim. Hülasa üç kıtada hak sahibi, gidemediği yerlerde de söz sahibi, mazlumun koruyucusu, zalimin korkulu rüyası bir devlet. Öyle bir sistem kurulmuş ki yılların birikimi… Neydi Osmanlı’yı bu kadar gönüle hitap eder kılan? neydi bir anda onu cihan devletine dönüştüren? Kuruluş yıllarında Osmanlı neyi doğru yaptı? Hangi yolları takip etti de sonucu bunlar oldu?
Ancak kurulan Türk devletleriyle ilgili şu bilgi unutulmamalıdır: Türklerin her kurduğu devlet bir öncekinden belli başlı izler taşır. Hatta sonra kurulan Türk devleti önce kurulmuş devletin doğru politikalarını olduğu gibi uygulamıştır. Bu şekilde köklü, halka hitap eden politikalarla devletin ömrünün ve halkın iyi yaşayışının devam ettirilmesi amaçlanmıştır. Bu konuda cennet mekan İlber Ortaylı Hoca şöyle diyor: “Selçuklu Devleti de yıkılmamıştır. Osmanlı da yıkılmamıştır. Devlet devam ediyor. Yönetici sınıfıyla, kendi âdetleriyle, kuralları ve vergileriyle devam ediyor. (…) Türk tarihinde bir ara, bir fasıla olmamıştır.”
Gerçekten de tarihi incelediğimizde Hunların teşkilatçılığını, Selçuklu’nun ikta sistemini Osmanlı’da görmemiz bir tesadüfün eseri olmasa gerek… Ancak şimdi gelin biraz daha olayı temelden alalım. Ve kendimize şu soruyu soralım:
Türk Neden Devlet Kurar?
Çünkü Türk kendisinden başkasının boyunduruğu altında yaşamayı töresi gereği hiçbir zaman kabul etmez. Bağımsızlığına en düşkün millettir. Başka bir milletin yahut devletin altında tarih boyu yaşayamamıştır. Asimile olma tehlikesiyle karşı karşıya kalmıştır. Türlü zulümlere uğramıştır. Bilindiği üzere Türk milletinin yaşadığı yerde dirlik, birlik, refah, kalmayıncabağımsızlık tehlikesi ortaya çıkınca topluca göç etmesi de tarihî bir gerçektir. Bir diğer neden ise Müslüman olmadan önce Gök Tanrı’nın, Müslüman olduktan sonra ise Allah’ın emir ve yasaklarıyla yaşayabilmek, ondan getiregeldiği muazzam değerlerini, kültürünü, töresini, hayat tasavvurunu yaşatabilmek, onlarla yaşayabilmekti.
Bu söylediklerimize tarihimizden verecek örneğimiz çok olsa da ben sizleri 11.yy’a götürmek ve konuyu buradan Osmanlı Beyliği’nin kuruluşuna getirmek istiyorum:
Anadolu Türk Yurdudur!
Büyük Selçuklu döneminde Tuğrul Bey’in emriyle Çağrı Bey, Anadolu’ya birçok sayısız sefer düzenlemişti. Arkasından gelen Malazgirt Zaferi yurdu açmıştı. Anadolu Selçuklu’nun Miryokefalon Zaferi ile de yurdu tutmuştuk. Anadolu artık silinmez ve su götürmez gerçekliğiyle Türk’ün yurduydu. Ancak gün geldi dünyayı bir Moğol istilası tehlikesi sardı. Ve bu Anadolu’ya kadar sirayet etti. Selçuklular da Moğollar ile yapılan Kösedağ Savaşı ile yıkılma noktasına geldi, Moğollar tarafından idare edilmeye başlandı. Anadolu’da baştan başa birçok beylik ortaya çıktı. Bunlar: Osmanoğulları, Karesioğulları, Saruhanoğulları, Aydınoğulları, Menteşeoğulları, Tekeoğulları, Hamitoğulları, Eşrefoğulları, Karamanoğulları, Ramazanoğulları, Dulkadiroğulları, Candaroğulları ve Canik’ti. Bu devletlerden Karamanoğulları, Selçuklu tahtının olduğu yerde Konya’da kuruldu. Bütün Anadolu üzerinde hak sahibi olduğunu iddia etti. Ancak tarihin seyri işleri o yönde götürmeyecek, Bitinya uçlarından Bizans sınırından bir çınar büyüyecek ve dalları sadece Anadolu’yu sarmakla kalmayacaktı. Tabi bunun da nedenleri oldukça fazla olacaktı.
Kayı Boyuna Dair
Tarihî anlatılara göre Kayı boyu, 13.yy’da Moğol istilalarının önünden çekilerek Türkistan’dan Anadolu’ya doğru göç etmiştir. İlk olarak Doğu Anadolu’da Ahlat yöresine, ardından daha batıya doğru hareket etmişlerdir. Ertuğrul Gazi’nin babası Gündüz Alp’in vefatının ardından boy bölünmüş ve Ertuğrul Gazi liderliğindeki grup Anadolu Selçuklu Sultanı Alâeddin Keykubat’ın yönlendirmesiyle Ankara yakınlarındaki Karacadağ yöresine yerleşmişlerdir. Kayılara bu bölgedeki başarıları ve Selçuklu ordusuna verdikleri askerî destek neticesinde, Marmara bölgesinin doğusu ve güneyini kapsayan tarihi “Bitinya” bölgesi tahsis edilmiştir.
Kayılar Söğüt’ü kışlak, Domaniç’i yaylak olarak kullanmıştır. Bu bölge bilineceği üzere Bizans sınırını teşkil etmekteydi.
İşte bu nokta bir boyun devlet haline gelmesinde önemli noktalardan biri oldu.
Osmanlı’nın Kurulduğu Coğrafyanın Etkisi
Anadolu’daki birçok boy birbiri ile savaş hâlindeyken yani Türk, Türk’le hâkimiyet mücadelesi veriyorken Osmanlı, Bizans üzerine sefere yöneldi ki bunun da sebepleri var:
1-Germiyanoğulları, Karamanoğulları gibi beyliklerle yani Türk’le savaşmak yerine bir gaza ve cihat faaliyeti yapmak ve bunu yaptığını Türklere duyurarak Türk desteğini toplamak.
2-Türk’ün dünya tasavvuru.
3-Osmanlı’nın kuruluşuna yakın bir dönemde vefat eden Sarı Saltuk’un vasiyeti
Sarı Saltuk’un Vasiyeti Neydi?
Osmanlı Balkanlara geçmeden çok önce bu bölgelerde dervişleri ve alperenleriyle varlık gösteren Sarı Saltuk, faaliyetleriyle oradaki halkın gönlünü fethetmiştir. Vefat ettiğinde adına onun emriyleBalkanların birçok yerine yedi mezar dikilmiştir. Mezarının birden fazla olması, onun ölse dahi Balkan coğrafyasından silinmeyeceğini, aksine tüm Balkan topraklarının bir gün Türk’ün olacağını gösteren stratejik bir hamledir ve önemli bir vasiyettir. Osmanlı Balkanlara yaptığı hamleler ile bu vasiyetin taşıyıcısı olmuştur.
Coğrafyanın getirdiği bir diğer katkı ise Osmanlı’nın Moğol istilasına uzak bir bölgede yer alıyor olmasıydı. Aynı zamanda bu bölge, doğudan gelen ticaret yollarının Marmara ve Ege’ye, oradan da Avrupa’ya açıldığı önemli güzergâhları barındırıyordu. Ancak coğrafyanın getirdiği bu güzellikler tek başına bir devletin kurulması için yeterli olamazdı.
Osmanlı Beyliğinde Yaşam, Kurumlar ve Şahsiyetler
“Köleliğe karşı, Frenk soygununa, zulmüne, ırz düşmanlığına karşı biz hoşgörü, dayanışma, can, ırz, mal güvenliği sağlayacağız. Alın teriyle çalışanlar bizden yana olacak ister istemez… Bizim suyumuzun akarı budur şeyhim, şimdilik de gün batıyadır. Frenk düzeninin gerçek sınırına dayanıncaya kadar, günbatı bizimdir!” Bir an soluklandı, gözleri umutla, güvenle parlıyordu: “Eğer bu yolu tutmazsak, fırsatı kaçırırsak, Bitinya ucu da, her yerdeki yüzlerce uçlardan biri gibi, iz bırakmadan batar gider!”
Kemal Tahir, Devlet Ana kitabında Osman Bey’in Şeyh Edebali’ye amacını anlattığı sahneyi böyle aktarmıştı. Ve tarih gösterir ki Osman Bey gerçekten de dediğini yapmıştır.
Osmanlı Beyliği Bitinya ucuna vardığında birçok millet Bizans tarafından zulüm görmekteydi. Osmanlı Beyliği güzel yaşayışıyla eziyet gören milletler için bir cazibe noktası oldu. Bunda Anadolu Abdallarının Türkistan’dan Balkanlara yaptıkları, gazilerinin yiğitliği, bacılarının mertliği, Ahilerinin şaşmaz adalet terazisi etkilidir.
Osmanlı Devleti Anadolu’da yıllardır Hacı Bektaş Veli, Hacı Bayram Veli, Tapduk Emre, Mevlana, Geyikli Baba gibi yüce şahsiyetlerin kurmuş olduğu tekkeler ile Anadolu’yu Türkleştirmeleri, Müslümanlaştırmaları sayesinde bulunduğu bölgede zorluk yaşamadı, Balkanları fethederken de Türk’ün hayat tasavvuruna etki eden bu eşsiz Türk ve Müslüman kurumlardan yararlandılar.
Bu insanlar Allah’a yaraşır bir kul olmanın yeryüzünde bunu insan, toplum, devlet bazındaki davranışlarla göstererek yapılacağını biliyor, Allah’ı ve Müslümanlığı önce bildiriyor sonra insanın ona uygun yaşamasını sağlıyorlardı.
Yine bu kurumlar Türk’ün anlayışlı, merhamet sahibi, adil, 72 millete aynı nazardan bakan bir millet olduğunu Balkanlara söyleyenlerdir. Söylemekle kalmayıp onlar Balkanları yurt tutanlardır. Balkanlar yıllarca Türk yurdu olarak kaldıysa bunu o isimlere ve onların eğiticisi Pîr-i Türkistan Hoca Ahmed Yesevî’ye de borçluyuz.
Abdalan-ı Rum Osmanlı’ya her türlü desteği verdi. Gaziyan-ı Rumlar, Bacıyan-ı Rumlar savaştan çekinmedi, barış dönemlerinin de tehlikesiz atlatılmasını sağladı. Beyliğin ordusunu teşkil etti. Ahiyan-ı Rumlar ise tekkelerde öğretilen o güzel öğretinin günlük yaşamda Ahilik ile vücut bulmuş hâlleriydi. Ahiler, Allah’ın isimlerini ve sıfatlarını, bizden istediklerini ticarete, esnaflığa ve zanaatkârlığa uygulayanlardır. Onlar hile yapan, düzenbaz esnafı sevmezdi ve gerçek anlamda pabucunu dama atardı. İşte Osmanlı’nın bu insanların gücünü arkasına alması demek halkın gücünü arkasına almak demekti. Aynı zamanda Ahilerin ve kolonizatör dervişlerin gücünü arkasına alan Osmanlı ekonomik ve sosyal yönden bel doğrultmaya da başlamıştı.
Şimdi Osmanlı’dan önce Balkanlarda baskı ve zulüm gören Hristiyan bir Gürcü yahut Rum olduğunuzu düşünün, bu güzel yaşayış kimi etkilemez. Fethedilen topraklarda, sonrasında tarihçiler tarafından istimâlet adı verilen politika kapsamında, halkın canına, malına, ibadetine dokunulmadı, yalnızca vergi alındı. Bu, o dönem dünyanın hangi devletinde olan bir uygulamaydı?
Ve yine Türkler hayat tasavvuru ve dininin emri gereği asla ırkçı olmamış, fethedilen yerlere iskân politikasıyla yerleşen Türkler kimseyi ötekileştirmemiştir. Türkler millet olarak Balkanlarda yardımseverlik, nezaket, alçak gönüllülük örneği sunmuştur. Devlet olarak da adil, güven ve huzur ortamı sağlamıştır ki bu güzel yaşayış en başta Allah’ın bir emri değil miydi?
Ve yine Osmanlı’nın beylikten devlete geçiş sürecinde yaşamış büyük ilim ve din adamları da Osmanlı’nın bu güzel yaşayışı aktarmasında etkili olmuşlardır. O isimlerden bazıları: Şeyh Edebali, Hacı Bektaş-ı Veli, Dursun Fakih, Dâvûd-i Kayserî, Yunus Emre, Geyikli Baba’dır. Bu şahsiyetler, devletin sadece askerî bir aygıt olarak değil adalet, nizam-ı âlem, ilahi rıza ve fütüvvet ahlakı gibi yüksek ideallere hizmet eden bir “nizam” olarak kodlanmasını sağlamışlardır.
Hatta çoğu tarihî kaynakta geçtiği gibi Kemal Tahir’in Devlet Ana kitabında da Şeyh Edebali Osman Bey’in kararlarını birçok kez sorgulamış, hemen ona arka durmamıştır. Hatta toy olduğunu düşündüğü için belirli dönem kız bile vermemiştir. Osman Bey de birçok konuda Şeyh Edebali’ye danışmıştır.
Osmanlı Beyliği için bahsettiğimiz bu coğrafi koşullar ve Türk’ün güzel hayat tasavvuruna, yaşayışına, kurumlarına ve şahsiyetlerine bir de dönemin siyasi durumu ve doğru politikalar eklenmiştir:
Dönemin Siyasi Durumu ve Osmanlı Politikaları
Bitinya ucunun Osmanlı için sınır komşusu bahsettiğimiz gibi Bizans’tı. Bizans o dönem eski güçlü döneminden oldukça uzakta ancak yine de sözü geçer bir hâldeydi. Ancak sözü baskı, zulüm ve korku üzerine kuruluydu. Çünkü kendisi de korkuyordu. Bu korkuyu ancak böyle bir yönetim şekliyle kapatabilirdi, öyle de yaptı. O gün Osmanlı adıyla geçmişten beri ise Türk adıyla, ezilen halkın koruyucusu ve varlığını sürdürmesinin teminatı olmuştuk. Halk kitleleri Osmanlı tarafında olunca, zayıflayan Bizans üzerine yürümek Osmanlı’yı zorlamadı tam aksine Ahiyan-ı Rum, Bacıyan-ı Rum, Gaziyan-ı Rum ve Abdalan-ı Rum gibi pek çok hatrı geçer grup Osmanlı safına Ve yine söylediğimiz gibi Anadolu’daki beylikler de Selçuklu’nun yıkılışını fırsat bilerek birbirine düşman kesilmiş vaziyetteydiler. Bu da Osmanlı’nın onlarla karşı karşıya gelmesini engelledi. Ve Osmanlı Bitinya ucundan Bizans’ın topraklarına sabırla, kale kale, giderek sağlam adımlarla ilerledi.
Fetihlerin getirisi yeni insanlar, toprak ve ganimettir. Yeni insanların gönlünü hoş edip (buna istimalet politikası demiştik.), adaletle hükmeden Osmanlı, iskân ile yeni toprakları Türkleştirmeye başladı. Ancak bu toprakların ekilip biçilmesi ve elde edilen ganimetlerin taksimi önemli bir meseleydi.
Ekonomik Etkenler
Osmanlı Devleti bahsettiğimiz sürekli ilerleme ve fetihlerle gazilere ciddi bir ganimet geliri sağladı. Ardından fethedilen topraklarda “tımar sistemi”yle hazineden para çıkmadan hem toprağı işletti hem de asker yetiştirdi ki bu Hz. Ömer’den, Selçuklu’ya, Selçuklu’dan da Osmanlı’ya uzanan köklü ve muazzam bir sistemdi. Fethedilen yerlerde ve Anadolu’da adil bir vergi sistemi uyguladı.
Hatta Osmanlı belirli bir döneme kadar vergi almayı dahi garipsemiştir. Bununla ilgili Osman Gazi’nin pazarda vergi (baç) konulmasıyla ilgili hadisesi, Osmanlı tarih kaynaklarında (özellikle Âşıkpaşazade Tarihi’nde) geçen, devletin teşkilatlanma sürecini ve Osman Bey’in adalet anlayışını gösteren en ünlü hadiselerden biridir.
Osmanlı’da vergi ile ilgili ilk kanun da şu sözlerle ortaya çıkmıştı:
Her kim pazara bir yük getirip satarsa iki akçe versin; eğer malını satamazsa, hiçbir şey vermesin!
Osmanlı buradan anlaşılacağı üzere halkın gelir elde etmesini isteyen ve teşvik eden bir pozisyonda yer almıştır. Ve aynı şekilde belirli uygulamalarla tüketiciyi de korumuştur. Bunlar:
- Osmanlı ekonomik sistemini halkın temel ihtiyaçlara kesin ve net bir şekilde ulaşabileceği bir vaziyette kurmuştur. (İaşecilik)
- Narh uygulamasıyla haksız fiyat artışına müsaade göstermemiştir.
- Ticarette, esnaf ve zanaatkârlıkta kökleri Selçuklu’dan gelen Ahilik teşkilatı ile güven vermiştir.
Aynı zamanda Osmanlı Beyliği kuruluş yeri itibariyle zaten ticaret yollarının geçtiği yerlere yakın bir bölgedeydi.
Sonuç
İşte coğrafya, Türk’ün yaşamı ve kurumları, siyasi ve ekonomik durum ve politikalar ve dönemin aydını diyebileceğimiz bu çoklu yapı; devlette, millette, vatanda birleşerek Osmanlı’yı devlet yaptı. Osmanlı, Halil İnalcık Hoca’nın da vurguladığı gibi Bizans Devleti ile yapılan Koyunhisar (1302) Savaşı’nı kazanarak devlet oldu.
İşte Kemal Tahir de bunu biraz kurgu ile aktarsa da Osmanlı’nın bu sadece devlet değil aynı zamanda ana olan özelliğine dikkat çekiyor.
Kemal Tahir’in ve bizim anlatageldiğimiz gibi bunlar tarihî, dinî, kültürel birikim üzerine kurulu, bir halkın dünya tasavvuru ve değerleriyle ilgili, akılcı politikalar içeren bir yapı sayesinde bu devlet kuruldu.
Bunca köklü yapı sayesinde bunca insanın emeği geçerek kurulan Osmanlı Devleti’nin kuruluş döneminin günümüzde maalesef bir rastlantılar silsilesi gibi aktarıldığını da görüyoruz. Ve yine şunu söylüyoruz: Osmanlı, Türk’ün kurduğu devletlerin ve hayat tasavvurunun temsilciliğini yaparak, bulunduğu coğrafyanın, elindeki kültür, tarih, din ve ekonomi sermayesinin de avantajını da kullanarak doğru siyasi politikalar uyguladı ve fetihler gerçekleştirdi, sonucunda bir devlet oldu, ana oldu, daha da sonrasında bir cihan devleti oldu.