Maden ve Taş Sanatı
İnsan yaratılıştan itibaren kendi varlığının gerekliliğini yerine getirme ihtiyacı duyar. Bir fayda sağlama ve görünme arzusu sayesinde hangi devir ve durumda olursa olsun kendini gerçekleştirmediği zaman huzursuz olur. Elindeki maddeye biçim vermesi zamanla dünyayı algılayışının ve estetik anlayışının da bir parçası hâline gelmiştir.
Türkler de yaşadıkları geniş coğrafyanın sunduğu imkânları değerlendirerek toprağın, taşın ve madenin içindeki cevheri ortaya çıkarmış, onu günlük hayatın ihtiyaçlarından sanat eserlerine kadar uzanan geniş bir alanda işlemiştir. Türk maden sanatının tarihî gelişimi, kurganlardan elde edilen buluntular ve Türkistan duvar resimlerindeki tasvirler, Türklerde erken dönemlerden itibaren gelişmiş bir maden sanatının olduğunu kanıtlamaktadır. İslam öncesi dönemde Türkler; Türkistan’da başta Hunlar, Göktürkler ve Uygurlar olmak üzere güçlü devletler kurmuşlardır. Türkler, Türkistan’ın kendilerine sunduğu fırsatları -yaşadıkları geniş bölgelerde çeşitli ekonomik faaliyetleri sınırlı olsa da- değerlendirmiştir. Türkler, çıkardıkları ham madenleri işleyerek ürettikleri ürünleri ihtiyaçlarını karşılamanın yanı sıra ticarette de kullanmıştır.
Bozkır deyince akla gelen iki temel unsur at ve demirdir. Demirin Türk kültüründeki yeri günlük ihtiyaçlarla ve savaş araçlarıyla sınırlı kalmamıştır. Türklerin demircilik geleneği, Ergenekon Destanı’nda da kendisini göstermektedir. Destanda Türklerin Ergenekon’dan çıkabilmek için demir bir dağı eriterek kendilerine yol açmaları, demirin Türk kültüründeki yerini gösteren örneklerden biridir. Demirin Türk kültüründeki bu yeri Nevruz geleneğinde de kendisini göstermektedir. Her yıl 21 Mart’ta kutlanan Nevruz, Ergenekon’dan çıkışı simgeleyen demirin ateşte eritilmesi ve örste dövülmesi ile bir gelenek hâlini almıştır. Bozkır yaşamında devamlılığı sağlayan at ve savaşçılığı temsil eden demirle Türkler büyük topraklara sahip olmuş, başka milletlerin himayesine girmemiştir. Yerleşik yaşayan topluluklarda ekonomi, tarım ve zanaat gibi pek çok alan gelişirken bozkırda yaşayan konar-göçer topluluklarda hayvancılık gelişmiştir. Türkler hayvancılığı tek başına geçim kaynağı olarak yeterli görmemiş, toplumun ihtiyaçlarını karşılamak için farklı ekonomik faaliyetler de yapmıştır.
Yer altında bulunan zengin madenlerin işlenmesi en az insanlık tarihi kadar eskidir. 5 bin yıllık olan Pazırık kurganından çıkan madeni eşyalar da Türklerin bu işe ne zamandır değer verdiğini gösterir.
Türk maden sanatında altın, gümüş, bakır, pirinç ve bronz gibi madenler kullanılmıştır. Yapımında dövme, döküm ve çekme teknikleri; süslemesinde ise kazıma, kabartma, kalıp, deliklendirme, savatlama, telkâri ve mine teknikleri kullanılmıştır.
Türk maden sanatı tarihinde Büyük Selçuklu dönemi, gerek yapım tekniği gerekse form bakımından önemlidir. Büyük Selçuklu Dönemi’nde maden sanatı konusunda verilen ürünler, dünya müzelerindeki koleksiyonlar arasında önde gelen örneklerdendir. Selçuklular döneminde maden sanatının merkezi Horasan ve Herat’tır. 11. ve 12. yüzyıllarda bu kentlerde meydana getirilen eserler hem teknik hem de bezeme bakımından dikkat çekmektedir.
Selçuklularda maden sanatı en parlak devrini yaşamış, gümüş ve altın kullanılmakla beraber asıl madde tunç ve pirinç olmuştur. 11. ve 12. yüzyıllarda kazıma tekniği ile oluşturulan tunç işler Horasan’da üstün bir seviyeye ulaşmıştır. Çeşitli kaplar, ibrikler, havanlar, şamdanlar ve aynalar üzerinde yırtıcı hayvan veya kuş figürleri kullanılarak ileri bir heykel anlayışı oluşturulmuştur. Selçuklu dönemi madeni eserleri, kap türlerine de yenilik getirmiştir. Erken İslam döneminde tabak, tepsi, tas, ibrik, maşrapa, kandil ve hayvan biçimindeki kapların yanı sıra Selçuklu döneminde mangal, kutu, hokka, bakraç, şamdan, leğen, kazan ve kapı tokmağı gibi günlük kullanım eşyaları da madenden yapılmıştır. Sanat değeri yüksek, özenle hazırlanmış örnekler ise zengin tüccar ailelerine, saray ve konaklarında saklanmak üzere yapılmıştır.
Selçuklular, çok önemli bir yenilik olan tunç veya madeni kaplar üzerinde gümüş kakma tekniğini geliştirmiştir. Onlardan önce bu teknik, iptidai bir şekilde bakır tellerin tunca kakılması olarak biliniyor ve bu şekilde gerekli malzemeler oluşturuluyordu. Motifler tunç üzerine kabuk konturlar hâlinde yerleştirilip çekiçle sağlamlaştırılıyor, daha sonra çok ince minyatür süslemelerle zenginleştiriliyordu. İnsan ve hayvan başları ile nihayetlenen harflerle bu çeşit yazılar, bilhassa maden işlerinde 12. yüzyılda Türkistan’da ve Horasan’da gelişmiş, oradan İran’a geçmiştir. Bütün sanatlarda büyük bir devir yaratan Selçukluların maden sanatı zenginleşmiş ve 13. yüzyılda Musul’a geçmiş, burada kakma tekniğinin en ince eserleri meydana getirilmiştir. Bunlardan Selçuklu geleneğinin devamı olarak günümüze de maden işleri kalmıştır.
Bu dönemde gündelik hayatta av, müzik ve savaş sahneleri canlı bir biçimde altın ve gümüş kakma tekniğiyle işlenerek gelişme göstermiştir. Birbirine geçmiş altıgenlerle eski geometrik Türk mimari süslemelerinin çeşitlenerek tekrar ortaya çıkması karakteristiktir. Memlüklerden de bol sayıda maden işleri kalmıştır. 15. yüzyılda Venedik’e getirilen Müslüman ustalarla bu maden süsleme ve kakma tekniği İtalya’ya da ulaşmıştır.
Anadolu Selçukluları döneminden günümüze kadar ulaşabilmiş az sayıdaki örneklerde, teknik ve malzeme yönünden Büyük Selçuklu geleneğinin sürdüğü görülür. Bu dönemin malzemesi genellikle tunçtur. Rölyef ve kabartma teknikleri ile çeşitli formlar denenmiştir. Tümüyle kıvrık dal ve yaprak süslemeli yüzeyler, bağlantı ve destek yerlerini de kullanan hayvan çizimleriyle süslenmiş ve dönemin süsleme tarzının özelliklerini yansıtmıştır. 13. yüzyılda maden sanatının merkezi Musul olmakla beraber Anadolu’da da Artuklular ve Selçuklular maden sanatını geliştirmiştir.
Tarihi bilinen en eski eser, Diyarbakır’da bulunan ve İstanbul Türk ve İslam Eserleri Müzesi’nde sergilenen dört kulplu bir tunç davuldur. 1200’lü yıllardan kaldığı tahmin edilen Artuklu eserinde, kazıma tekniğiyle ince işlenmiş rumilerden zemin üzerine çok iyi kufi ile geniş bir kitabe kuşağı oluşturulmuş ve kulplara kadar dış yüzü süslenmiştir. Selçuklu tiplerine özgü insan başlarıyla birleşen kufi yazı, bu eseri Horasan ve Musul işlerinden farklı olarak Anadolu’ya özgü kılmaktadır. Artuklulardan kalan diğer bir eser olan iki kulplu bakır leğende İskender figürünün kullanılması nedeniyle Bizans sanatı etkisi göze çarpmaktadır. Bu durum Türk maden sanatı üslubuna yabancıdır. Çünkü Türk sanatında eser dış görünüşüyle beraber taşıdığı anlam ve sembolik değerle anlam kazanır. Türklerin İslamiyet’i kabulünden sonra sanat anlayışında görülen tasavvufî düşünce de bu yaklaşımı güçlendirmiş; sanatkâr, görünenin ötesindeki anlamı ve manevî dünyayı eserlerine yansıtmaya yönelmiştir. Bu nedenle Bizans sanatından gelen İskender figürü, Türk sanatının kendi inanç ve estetik anlayışında farklı bir unsur olarak karşımıza çıkmaktadır.
Selçuklu maden sanatının en güzel örneklerinden olan şamdanlar, ortalama 21 santimetre yüksekliğinde olup çeşitli tekniklerde süslemelerle bakır, tunç, pirinç ve gümüşten yapılmıştır. Bu şamdanlar Zengiler ve Memlükler zamanında da devam etmiştir.
Madeni aynalar, Selçuklu maden sanatının diğer bir grubunu meydana getirir. Bunların şekilleri ve süslemeleri Osmanlılara da aktarılmıştır. Süslemeler kazıma tekniği ile figürlü ve figürsüz kompozisyonlardan oluşmaktadır. Bu dönemden kalan bir Selçuklu aynasında, altın varaklar küçük oyuklara çekiçle işlenmiş; elinde doğan tutan bir süvari ile av sahnesi canlandırılmıştır. Süvari, avcı köpeği ve av tilkisi ile önünde uçan yaban ördeği ve ata saldıran yılandan oluşan kompozisyon, daire biçimindeki boşluğa ustalıkla yerleştirilmiştir. Doğan kuşu ile süvari avcı, Konya Kılıçarslan Köşkü’nden çıkan bir diğer millî sanatımız olan çinilerde de kullanılmıştır. Ermitaj Müzesi’nde Karahanlılardan kalan iki tunç ayna üzerinde kabartma olarak aynı avcı süvari figürünün bulunması, bunun Türklerde çok eski ve yaygın bir tasvir olduğunu göstermektedir.
Türk maden sanatı, Osmanlı Devleti ile en parlak dönemini yaşamıştır. Dinî yapılarda ve günlük yaşantıda kullanılmak üzere pek çok eser meydana getirilmiştir.
Osmanlı döneminde maden sanatının geliştiği alanlardan biri de demir işçiliği ve bıçakçılıktır. 1326 yılında Bursa’nın fethiyle birlikte şehir, demir işlemeciliğinin önemli merkezlerinden biri hâline gelmiştir. Bursalı ustaların ellerinden çıkan bıçak, kama ve kılıç çeşitleriyle Osmanlı ordusunun silah ihtiyacı karşılanmıştır. Bursa bıçakçılığı zamanla savaş araçlarının yanı sıra el aletleri ve çeşitli kesici aletlerin üretiminde de önemli rol almıştır.
Demirin işlenmesi ve döküm tekniğinin ulaştığı seviyeyi gösteren önemli örneklerden biri de İstanbul’un fethi sırasında kullanılan büyük şahi toplarıdır. Fatih Sultan Mehmed’in fetih hazırlıkları sırasında devrin büyük toplarının dökülmesini istemesi üzerine hazırlanmıştır. Şahi adıyla anılan bu toplar, madenin döküm tekniğiyle işlenmesinin askerî alandaki dikkat çekici örneklerinden biri olmuştur. İstanbul’un fethinden sonra top üretimine verilen önem devam etmiş ve Tophane-i Âmire ile birlikte top dökümcülüğü kurumsal bir hâl almıştır. Böylece Türk maden işçiliğinde demirin ve diğer madenlerin işlenmesi, günlük kullanım eşyalarından savaş araçlarına kadar geniş bir alana yayılmıştır.
Osmanlı dönemine kadar her türlü maden süsleme ve tekniği denenmiş, çeşitli biçimler geliştirilmiştir. Bakır, pirinç, gümüş ve altın; kullanılan başlıca madenlerdendir. Bakır madeni savaş sanayisinde, darphanede ve maden sanatında çokça kullanılmış, bakır yatakları 19. yüzyıl ortalarına kadar işletilmiştir. 1455 yılında Balkanlarda madenleri zengin toprakların fethedilmesi, Osmanlı maden sanatı açısından önemlidir. Bu bölgelerde darphane kurulmuş ve gümüş akçe bastırılmıştır. Savaşlarda gümüş madeninden kurşun yapılmış, aynı zamanda askerlerin maaşları da darphanede basılan gümüş akçelerden verilmiştir.
16. yüzyıl sonu ile 17. yüzyıl başından kalan eserlerin çoğu gümüşten yapılmıştır. Günümüze ulaşan eserler üzerinde görülen zengin süsleme çeşitleri de genellikle bitki motifleri ile bezenmiştir. Erken dönem Osmanlı madeni eserlerine bakıldığında ise Selçuklu maden sanatının etkileri görülür.
Osmanlı maden sanatı en parlak dönemini 16. yüzyılda yaşamıştır. Eserlerde çoğunlukla altın, gümüş, bakır ve pirinç malzeme kullanılmıştır. Bu dönem, zümrüt, elmas, yakut ve mercan gibi değerli taşların kullanıldığı ve taşların maden üzerine yerleştirildiği tekniklerin çokça tercih edildiği bir dönem olmuştur. Şamdanlarda lale biçiminin uygulanmasıyla maden sanatında klasik olgunluğa ulaşılmıştır.
Osmanlı döneminde zirve noktasına ulaşan maden sanatında şamdanlar, önceki geleneklerden izler taşıdıkları gibi dönemin sanatçılarına da özgü biçimler taşımaktadır. Ayrıca Osmanlı vakıf geleneğini yansıtan eserler olması da şamdanları önemli kılan bir diğer etmendir. Genellikle cami, tekke, zaviye, konak ve evlerde kullanılan şamdanlar, bulundukları yer ve işlevlerine göre isimlendirilmektedir.
Anadolu’da zengin bakır yatakları bulunduğu için bakır, Osmanlı maden sanatı içinde en çok kullanılan madendir. 16. yüzyılda bakır eserlerde bitkisel ağırlıklı süslemelere rastlanmaktadır. Bakırdan yapılmış örneklerde kademeli olarak kıvrık dal ve yaprakların üzerinde lotus ile palmetler yer almaktadır. Bakır, kalaylandığı zaman gümüşe benzemesi, kolay temizlenmesi ve sağlıklı olması nedeniyle Türk mutfağının vazgeçilmez malzemesi olmuştur.
Türklerin yaşadıkları coğrafyanın sunduğu doğal kaynakları işleyerek çeşitli sanat eserleri ortaya koyması, maden sanatında olduğu gibi taş sanatında da görülmektedir. Madenin ateşle şekillendirilmesi ve demirin örste dövülmesiyle ortaya çıkan eserlerin yanında taş da Türklerin sanat ve inanç dünyasında kendisine farklı anlamlar kazanan bir malzeme olmuştur. Taşın kullanımı yalnızca yapı ve dekoratif unsurlarla sınırlı kalmamış, inanç ve gömü gelenekleri içerisinde de kendisine önemli bir yer bulmuştur.
Türklerin taşla kurduğu ilişki mezar taşları, balballar ve anıtlarla sınırlı değildir. Türk kültüründe özel bir yere sahip olan yada taşı da taşın inanç dünyasındaki anlamını gösteren örneklerden biridir. Yada taşının yağmur ve kar yağdırdığına, rüzgâr estirdiğine dair çeşitli efsaneler bulunmaktadır. Kaşgarlı Mahmud da Dîvânu Lugâti’t-Türk’te bu bilgilere yer vermiştir.
Karadeniz’in kuzeyindeki bozkırlardan Moğolistan topraklarının sonuna dek uzanan geniş coğrafi bölgede ölüleri anmak için inşa edilen binlerce insan biçimli taş heykel ve balbal bulunmaktadır. Ancak taş heykel ve balbalların hangi amaçla yapılarak kült merkezlerine ve kurganların üzerine veya çevresine dikildiği ve anlamlarının ne olduğu 19. yüzyılın sonuna kadar bilinmemekteydi. 1889 yılında ortaya çıkarılan Orhun Yazıtları sayesinde insan biçimli taş heykel ve balballar bilinmezlik gizinden kurtulmaya başlamıştır. Orhun Yazıtları’nda geçen “Kırgız kağanını öldürdüm, balbalını yaptırdım.” cümlesi bu geleneğin anlamına dair önemli bilgiler vermektedir.
Balbal, öldürülen düşmanın taşa dönüştürülmesi, öteki dünyada kahraman savaşçıya hizmet etmesi, onu koruması ve kollaması için dikilen işlenmiş taş yontudur. Kurgan ve kült merkezlerine dikilen taş heykeller ata kültünü yansıtmaktadır.
Başında üçgen biçimli, üç çıkıntılı, taca benzeyen bir başlık taşıyan Umay Ana heykelleri, doğurganlık ve üretkenliğin yanı sıra koruyucu bir ruh olarak karşımıza çıkmaktadır. Türklerde taş, balbal ve heykellerle ilgili özgün inanç geleneği günümüze değin varlığını sürdürmüştür.
6. ve 9. yüzyıllar arasında Göktürk Kağanlığı döneminde yaygınlaşan balballar, Bilge Kağan ve Kül Tigin gibi Köktürk hükümdarlarının anıt mezarlarına dizilerek askerî ve sosyal statünün göstergesi olmuştur. Göçlerle Anadolu’ya taşınan bu gelenek zamanla formunu değiştirse de koç ve koyun biçimiyle mezar taşlarında yaşamaya devam etmiştir. Bu anıtlar, Türklerin binlerce yıllık sanat ve inanç geçmişinden günümüze ulaşan önemli örneklerdir.
Türklerin Anadolu’ya yerleşmeye başlamasıyla taşın kullanımı devamlılığını korumuş, taş hem yapı hem de dekoratif unsur olarak rağbet görmüştür. Taşın mimari dışında en fazla kullanım alanı bulduğu alanlardan biri de mezar taşlarıdır. Anadolu’da Türk taş işleme sanatı ile ön plana çıkan en önemli merkezlerden biri Ahlat’tır. Taşın adeta dantel gibi işlendiği mimari yapıları ve mezar taşları ile Ahlat, Anadolu Türk tarihinin taş işleme geleneğine ışık tutar. Kent, 1071 Malazgirt Zaferi’yle Anadolu’nun Türkler tarafından fetih sürecinde stratejik bir konumda bulunmuştur. 12. yüzyıl başlarından itibaren Selçukluların Ahlatşahlar adıyla anılan bir kolunun başkenti olan Ahlat, ilim, kültür ve ticaret açısından İslam âleminin en büyük şehirlerinden biri hâline gelmiş ve “Kubbetü’l-İslam” ünvanı ile anılmıştır.
Ahlat’ın tarihî dokusunda Ahlatlı mimar ve ustalarca yapılmış olan cami, kümbet, hamam, mezar taşı gibi farklı biçimlerde karşımıza çıkan eserler, taş işçiliğinin en iyi biçimde işlendiğini gösterir. Yüzyıllar öncesine dayanan Türk taş işçiliği geleneğinin ürünleri olan bu mezar taşları, kültürel değerlerimiz olmakla birlikte geleneksel taş ustalığı ile somut olmayan kültürel mirasımızın birer temsilcisidir. Kuşaktan kuşağa aktarılan bu işçilik, Türk kimliğinin ve devamlılığının birer simgesidir. Ahlat’ın çok sayıda mimar, taş ustası, şair, bilim adamı ve devlet adamı yetiştirdiğini ve Ahilik teşkilatının varlığını bu mezar taşları ile öğrenmekteyiz. Mezar taşları üzerinde yer alan sanatkâr kitabeleri bu açıdan bilgilendiricidir. Farklı sanatçıların elinden çıkmış olan eserler belli bir üslup birliği yansıtmaktadır.
Meydan Mezarlığı’nda bulunan mezar taşları, anıtsal boyutları, yoğun tezyinatı ve zarafetiyle dikkat çekicidir. Bunlardan en mütevazı olanı bile Anadolu’nun diğer bölgelerindeki mezar taşlarından daha heybetli ve gösterişlidir. Bozkır ikliminin Türk kültürü ile bütünleştiği bu eserler, sanatkârların marifetleriyle birer sanat eserine dönüşmüştür.
İmza kitabelerinin bazılarında sanat hayatındaki aşamaları ifade eden şeyh, üstat gibi lakaplar geçmektedir. Ayrıca Ahlatlı mezar taşı sanatkârlarının önemli bir kısmının baba-oğul gibi aile bağlarının olması ve hoca-talebe münasebetleri içinde bulunması da dikkat çekicidir. Ahlat mezar taşları kitabelerinde Ahi ve feta sıfatlarını taşıyan bazı isimlere rastlanmaktadır. Bunlar, sanatkârlar arasındaki bağlara ve yöredeki Ahilik müessesesinin gelişimine işaret etmektedir. Bu merkezdeki sanatçılar sadece kendi bölgelerinde değil Anadolu’nun farklı yerlerinde de eserlere sahiptirler. Bunların en önemlilerinden biri, Divriği Ulu Camii ile Darüşşifası’nı yapmış olan Hurşah el-Hılati’dir.
Şahideler üzerinde adlarına rastladığımız sanatkârlar, geleneksel yöntemlerle taş ocaklarından çıkarılıp getirilen bu taşları sanat eserine dönüştürmüştür. Kırmızı tüf taşından yapılmış olan mezarlarda kazıma, kakma ve kabartma teknikleri bir arada kullanılmıştır. Mezarlar, dikdörtgen prizma formunda yekpare bir sanduka ile baş ve ayaktan müteşekkildir. Şahideler boyutlarıyla ön plana çıkmaktadır. Sandukaların üst yüzleri süslemeli iken yan yüzleri sade tutulmuştur. Dikdörtgen formlu şahidelerin boyutları, üzerindeki epigrafik ve tezyini usuller, Ahlat mezar taşlarının genel karakteristik özelliğini yansıtırken Anadolu mezar taşlarının genelinden ise çok farklıdır.
Şahidelerin diğer önemli özelliği sahip oldukları yoğun süslemelerdir. Yüzeyleri bölümlere ayrılan bu eserlerin her iki yüzü bezeme ve yazılarla dolgudur. Bezemelerde yoğunluğu bitkisel motifler oluşturmaktadır. Şahidelerde kıvrık dallı palmet ve rumi örgü bitkisel süslemelere yer verilmiştir. Yüzeye kabartma tekniğinde uygulanan bu motifler, Türk sanatı içerisinde mimariden el sanatlarına değin geniş bir kullanım alanında karşımıza çıkmaktadır.
Mezar taşlarındaki süslemelerin bir bölümünü geometrik motifler oluşturmaktadır. Bunlardan özellikle sanduka yüzeyinde görülen daire dikkat çeker. Sonsuzluk ve süreklilik gibi sembolik anlamları içeren bu motif, yaratıcı fikrini çağrıştırmaktadır. Selçuklu ve Osmanlı dönemlerine ait mezar örneklerinde karşımıza çıkan bu sembol, Allah’ın yaratıcılığını simgelemektedir.
Şahidelerde kullanılan diğer motifler ise mukarnas ve zincirektir. Bitkisel ve geometrik süslemelerin yanında nesnel ve figüratif tasvirlere de yer verilmiştir. Bunlardan biri kandil motifidir. Kandil, mezar taşlarında ruhun ebedî yolculuğunda aydınlatıcı olarak yer alır. Ayrıca Kur’an’daki Nur Suresi’nin 35. ayetinde belirtilen Allah’ın nuruyla eşdeğer olma durumu, ilahi ışık sembolü olarak tasvir edilmiştir. Ahlat mezar taşı geleneği, kendine has bir sanatsal anlayış yaratmış ve yakın çevresini etkisi altına almıştır.
Selçuklu döneminde taş; mezar taşlarıyla beraber kümbet ve türbelerde, medrese ve camilerde, çeşmelerde ve çeşitli mimari unsurlarda da işlenmiştir. Özellikle mezar taşlarında şahide, sanduka ve lahit gibi farklı biçimler kullanılmış; taşın yüzeyi kitabeler, geometrik düzenlemeler ve rumi gibi bitkisel süslemelerle işlenmiştir. Selçuklu sandukalarının yan yüzlerinde kıvrık dallar ve rumiler arasında kufi yazıyla kitabelere yer verilmesi, taşın hem bir hatıra hem de sanat unsuru olarak kullanıldığını göstermektedir.
Osmanlı dönemine gelindiğinde ise taş işçiliği daha farklı kullanım alanları kazanarak gelişmeye devam etmiştir. Mezar taşları bunun en dikkat çekici örneklerinden biridir. Osmanlı mezar taşlarında yalnızca ölen kişinin adı ve ölüm tarihi değil, zamanla onun mesleği, mensup olduğu tarikat veya toplumsal konumu hakkında da bilgi veren biçimler ortaya çıkmıştır. Özellikle 16. yüzyılın ikinci yarısından sonra erkek mezar taşlarının başlıkları, kişinin meslek grubunu veya bağlı olduğu tarikatı gösterecek şekilde şekillendirilmiştir. Sarık, kavuk, fes ve farklı başlık biçimleri sayesinde bugün bile o taşın kime ait olduğu ve toplumdaki yerinin ne olduğu hakkında bilgi edinilebilmektedir.
Türklerin taşla kurduğu ilişki bu örneklerle de sınırlı kalmamıştır. Osmanlı şehirlerinde çeşmeler, taşın hem işlevsel hem de estetik bir malzeme olarak kullanıldığı önemli eserler arasında yer almıştır. Kesme taş ve mermerden yapılan çeşmelerin kemerleri ayna taşları ve diğer yüzeyleri çeşitli kabartma ve süslemelerle işlenmiş, kitabeleriyle de çeşmenin kim tarafından ve ne zaman yaptırıldığı gelecek nesillere aktarılmıştır.
Ahlat’ın yüksek ve görkemli mezar taşlarından Selçuklu’nun kümbet ve sandukalarına, Osmanlı’nın çeşmelerine kadar uzanan bu sanat, taşın Türk kültüründe nasıl bir hafıza unsuruna dönüştüğünü göstermektedir.
Türkçede bugün hâlâ kullanılan “taşı sıksa suyunu çıkarır” sözü, güçlü, dayanıklı ve çalışkan insanı anlatmak için söylenir. Yüzyıllar boyunca sert ve güç ile işlenebilen taş ile uğraşan Türk insanının çalışkan ruhu dilimizde yaşayan bu deyimde de kendisini göstermektedir.
Demiri ateşle şekillendirip silaha, araca ve süs eşyasına dönüştüren; taşı ise sabırla işleyen Türk sanatkârı, yüzyıllar boyunca elindeki malzemeyi imkâna çevirmiştir.
Ergenekon’da demir dağı eriten, Nevruz’da demiri örste döven ve Ahlat’ta taşı dantel gibi işleyen bu anlayış, Türk sanatının malzemeyle beraber, malzemeyi işleyen insanın emeğinden, sabrından ve üretme iradesinden doğduğunu göstermektedir.