Babası Buhara Türklerinden olan Ziya Gökalp, 1876 tarihinde Diyarbekir’de doğmuştur. İttihat ve Terakki üyesi olan Ziya Gökalp’a Millî Mücadele’yi ve Atatürk’ü desteklediği için hakkında olmadık yakıştırmalar yapılmıştır. Bir ara kendisini Kürt olarak takdim etme yanlışına düşenlere karşı kızı Türkan Hanım “Babam Buhara Türklerindendir” demek zorunda kalmıştır. Millî Mücadele’nin mutlaka zaferle biteceğine olan inancı tamdır. İttihat Terakki üyesi olduğu için işgalci İngilizler tarafından önce Limni adasına daha sonra da Malta adasına sürgün edilir.
1923 yılında 2. Meclis’e Diyarbekir’den milletvekili olarak girer. Sürgün dönüşü de Millî Mücadele’ye destek olur. Ziya Bey Diyarbekir delegesi olarak İttihat ve Terakki Partisi’nin Selanik Kongresi’ne katılır. Selanik’te yeni açılan İttihat ve Terakki Mekteb-i Sultânî’sinde ilk sosyoloji derslerini verir. Doğu ve Batı kültürleri arasındaki farklar üzerinde durur. Malta adasına sürgün edilirken İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesindeki dersinden alınır. Materyalist ve pozitivist kitapları yetersiz bulur. Kelam ve tasavvuf kitaplarına yönelir. Bunlardan da beklediğini alamaz. Durkheim’in fikirlerine ve görüşlerine sıcak baktığı için kendisi pozitivist olarak takdim edilmeye çalışılır. Gerek Gökalp, gerek Durkheim yaşadıkları ülkelerde buhranlı dönemlerin sosyologları olarak tanınmışlardır. Ziya Gökalp kolektif şuur üzerinde durur ancak Durkheim gibi ferdî şuurların basit toplamı olarak kolektif şuuru görmez. Cihan Harbi yenilgisinden sonra İngilizlerce tutuklanarak meşhur Bekirağa Bölüğü’nde tutulur. Bekirağa Bölüğü tutukluların barındığı bir bölüktür. Nitekim daha önce beraat etmesine rağmen işgalci güçlerin baskıları sonucu İstanbul Beyazıt Meydanı’nda idam edilen, Ermenilere kötü muamele yapılmasını önleyemediği için asılan Boğazlıyan Kaymakamı Kemal Bey de o bölükte kalmıştır. Atatürk, Boğazlıyan Kaymakamı Kemal Bey’i millî şehit olarak ilan etmiştir.
Gökalp’ın Atatürk’ün isteği üzerine Hâkimiyet-i Milliye gazetesinde yazıları çıkmıştır.
Ziya Gökalp’ın önemli hizmetleri olmuştur. TBMM’de Maarif Encümeni’nde çalışır. İÜ’nün (eski adıyla Darülfünun) kuruluşunda kütüphane tanzimiyle uğraşır. Aile kararnamelerinin tanzimini yapar. Medreselerin ıslahı ve tedrisatın düzenlenme işiyle uğraşır. Telif ve tercüme encümenlerinin çalışmasında yer alır.
Ziya Gökalp fikirleriyle Millî Mücadele’nin tacı olan Cumhuriyet’e yön verir. Kendisi son derece tevazu sahibidir. Ancak mesajı varsa konuşmayı tercih eder. Kendisi notsuz ders anlatan, ikna gücü çok yüksek bir fikir adamıdır. Ailenin önemi üzerinde bilhassa durur. Büyüklüğü altında adeta ezilen bir mahcup kişi olarak tanınmıştır. Kendisine yöneltilen garip saldırılara pek cevap vermez. Onlara “içtimai hadise” der ve geçer. Bu özellik, rahmetli hocamız Ord.Prof.Dr. Ziyaeddin Fahri Fındıkoğlu’nda da söz konusudur. 1918 bozgunundan sonra Berlin’e giden İttihatçılardan değildir. Fındıkoğlu Hoca’dan bahsederken bir önemli hususu da belirtelim. Ziya Gökalp ve Kürtler maddesinin bir yabancıya yazdırılması, rahmetli hocamız Fındıkoğlu’nda üzüntüye sebep olur. Ziya Gökalp, Tanzimat’ın doğurduğu aşağılık kompleksinden ve aydınların içine düştüğü panikten rahatsız olarak bunları gidermeye çalışır.
Kendisi Türk milliyetçiliği fikriyatının ülkemizde sistemleştirilmesine ön ayak olan millî endişe sahibi bir aydındır.
Görüşleri arasında “Ferdî mülkiyet sosyal menfaatlere hadim olduğu oranda meşrudur.” sözü önem taşır. Ferdî mülkiyet meşru olmakla birlikte bugün örneklerini daha iyi gördüğümüz vergi kaçırma, kamu kaynaklarının eşe dosta dağıtılması, imtiyazlı müteahhit tiplerinin ortaya çıkması bizler için düşündürücü olmaktadır. Gökalp’a göre hayır işleri yapılmalı, zekât, fitre gibi harcamalar ihmal edilmemelidir.
Türk’ü en iyi tarif eden sosyologların başında gelir. Ona göre, “Türk olmak için, yalnız Türk kanı taşımak, Türk ırkından olmak kafi değildir. Türk olmak için her şeyden evvel Türk kültürü (harsı) ile terbiye görmek ve bu kültür içinde yaşayıp Türk mefkûresi, ideal ve hedefleri için çalışmak da gerekir.” Kimlik konusunda da rahmetli Gökalp kavrama bir açıklık getirmektedir. “Atalarımın Arap veya Kürt soyundan geldiğini tespit etseydim bile kendimi yine Türk olarak isimlendirirdim. Çünkü araştırmalarımın sonunda kimliğin kültürel olduğunu gördüm.”
Ziya Gökalp’ın kütüphanelerden eksik edilmemesi gereken ünlü bazı eserleri de vardır. Bunlar arasında Türkleşmek İslamlaşmak Muasırlaşmak, Türkçülüğün Esasları, Türk Medeniyet Tarihi, Kürt Aşiretleri Üzerine Tespitler, Folklor, Türk Sanatı, Türk Töresi gibi eserleri mevcuttur.
Gerek hayatında, gerekse vefatından sonra dönemin önde gelen fikir adamları Ziya Gökalp’ı methederek anlatmışlardır. Bunlardan Yahya Kemal “Ziya Bey’in radyum olan dimağı söndüğü günden beri vatandaki ilimde karanlık vardır” ifadesini kullanmıştır. Yine önde gelen isimlerden biri olan Yakup Kadri “O, insani ihtiraslarının üstünde kalırdı. Günlük politikanın üstüne çıkan, yüksek düşünen biriydi.” şeklinde onu tarif etmiştir.
Ziya Gökalp rahatsızlığı sebebiyle Ankara’dan İstanbul’a gelir. İstanbul Fransız Hastanesinde tedavi görür. Rahmetli Atatürk’ün tedaviyle yakından ilgilendiği görülmüştür. “Gerekirse yurt dışına bütün maddi desteği ben karşılamak üzere gönderirim.” der. Fransız Hastanesinde 25 Ekim 1924 tarihinde Allah’ın rahmetine kavuşur. Büyük bir kalabalık tarafından hastaneden alınarak Karaköy, Eminönü, Sirkeci, Sultanahmet yolu üzerinden, birçok tarihî şahsiyetin de bulunduğu Cağaloğlu Sultan II.Mahmut türbesinin yanındaki mezarlığa getirilir. Ziya Gökalp’ın defin törenine Türk dünyasının değişik yörelerinden ve Türkiye’nin değişik şehirlerinden gelenler de katılır. Yurt dışından gelenler arasında Azerbaycan’ın kurucu lideri Mehmed Emin Resulzâde de vardır. Mezarı Türkçü dernekler ve Türk Ocağı tarafından yaptırılır.
Fikir çizgisi bakımından birçok aydın gibi önce devleti çöküşten kurtarabilmek için sırasıyla Osmanlıcılık, İslamcılık görüşlerini esas alır. Ancak dünya değişmiş ve milliyet çağına girmiştir. Bu örneklerle Osmanlı’yı ayakta tutabilmek artık mümkün değildir. Bu durumda Türkçülük hareketini ve Turan fikrini ileri sürer. Bu aslında yeni bir keşif değil Osmanlı’nın kuruluş tarihindeki kurucu iradeye dönüştür. Gökalp’ın Turancılığı, coğrafi bir alan veya maddi bir toprak parçası olmayıp millî şuurla ilgilidir. Bu şuurun yoğunlaştığı vatan kavramı aynı zamanda güçlü bir manevi birliğin de adıdır. Bazılarının ileri sürdüğü gibi atlı, oklu, kılıçlı bir seferin adı değildir. Milletlerin ayakta kalabilmek için dün ve bugün ekonomiden dış politikaya kadar süper güçlerin küreselleştirme adlı uyuşturulmasına karşı çıkabilme gücüdür. Kendi tanımımızla milliyetçilik kendi milleti dışındakileri aşağılamak, dışlamak değil başka milliyetlerle dünyayı eşit, insanca, adil ve istismar edilmeden paylaşabilecek şuur ve olgunluğa erişmektir. Milliyetçilik, herhangi bir sınıfın, tabakanın, sosyal gurubun inhisarında olamaz. Milliyetçilik bölen değil birleştiren kolektif bir duygu ve düşüncedir. Ziya Gökalp “medeni ahlak” ve “vatani ahlak” üzerinde de durmuştur. Milletleşmenin, ideal birliğinin temelinde, mutabakatlarda vatani ahlak vardır. Medeni ahlak ise evrensel değerlerdir. Ziya Gökalp kültür ve medeniyet kavramları üzerinde de durmuştur. Kültür millîdir. Evrensel kültür ise evrenseldir. Millî kültüre sahip olunmadan evrensele ulaşma eksik kalır.
Cumhuriyetimizin ve Türk dünyasının hocası olan bu değerli insanı saygı ve rahmetle anarız.