Türkleşmek: Kavimden Millete geçiş süreci.
İslamlaşmak: Doğru ve saf bir İslam anlayışına kavuşmak.
Muasırlaşmak (Çağdaşlaşmak): Dünyalıların medeniyetine uymak.
Ziya Gökalp’ın bu üçlü sosyolojik formülü, elbette kutsal bir tespit değildir. Yeniden düzenlenebilir, daha iyi ifadelere kavuşabilir ama bugün bu formül, aşılabilmiş değildir. Muasırlaşmak, daha sonra, Gökalp’ın son yıllarında, Batı medeniyetine uymak şeklini almışsa da maksat göz önüne alınınca, kendi içinde tashih edilebilir. Çünkü Türkiye Cumhuriyeti düşünce hayatında bazı sorunlara, tartışmalara yol açmıştır. Fakat şöyle düşünülmesi, Gökalp’ın maksadına uygundur: Sanayileşme döneminde Batı dünyası, ileri hamlelerle, büyük katkılarla ilerlemiş toplumların medeniyet birikimini kendisi temsil eder olmuş, bu konuda çağı temsil eder görünmüştür. Gökalp buna istinaden çağdaş yerine Batı demekte beis görmemiştir.
Önce, parça ile bütün ilişki mantığı ve felsefesi üzerinde durmak, sosyolojik çerçevede bir açıklama yapmak gerekir.
Bütün, dünyada genel, herkeste bulunan, her ferdi ve her kavmi içine alan, hepsinde genel hatlarıyla akseden bir hayat tarzı var ise, genelleşmiş metotlar, üsluplar, teknikler, genel ahlak kuralları, hukuk normları var ise parça bunlardan ayrı kalamaz, uzak olamaz, olursa bir yığın sorun oluşur. Hırsızlık etmek, birine zarar vermek, başkasının hayatına kastetmek, bunların karşılığında ceza görmek, yahut iyilik yapmak, yardım etmek, yalan söylememek, bunlar da hem bütünde, hem parçada görülür ve görülmesi gerekir. Bunlar parçalarca farklı bölüşülmüş de değildirler. Parçanın bunları kullanış tarzları, değerlendirmesi, kendine göre olabilir. Örf ve adetleri, genel ahlak ve hukuk kuralları ile karıştırmamalıdır. Alet ve vasıta kullanmak, kolaylığı gözetmek, eğitim-öğretimde belirli metotları kullanmak, insanın genel başvurularıdır, özelde kaybolmaz, azalıp çoğalabilir. Eğitim-öğretimde, özelin kendini öne çıkarması olabilir, fakat genel kural ve metotlara uyulur. Bütün, yekpare değil de parçalardan meydana gelmişse veya bütün parçalara bölünmüşse, ilişkiyi doğru değerlendirmelidir.
Ziya Gökalp parça ile bütün münasebetini üç merhalede kurmuştur. Önce kimlik ve mefkûre, bunu kuşatan evrensel bir din, İslamiyet. Bunlar yan yana veya üst üste değil, iç içedir. Aynı nefsin kendi kendini terbiye etmesi gibi merhaleler. Bütün dünya müslüman olmadığına göre, bu merhaleye çıkmış bir ümmetin içinde olmak, bir sosloyojik, felsefi ve ideolojik ifadedir. Bu iki merhaledekilerin içinde bulunduğu dünyalıların kullandığı vasıtalar, yaşayış tarzı vb.de bir gerçektir. Bazı vasıta ve tarzlar her yere yayılmış olmayabilir. Fakat ulaşıldığı zaman yadırganmıyor, hemen alınıyor ise o şey doğal olarak herkesin malı demektir. Herhangi bir usül, bir alet, bir teknik, bir yerde ve birileri tarafından icat edilebilir, başlatılabilir. O şey genele hitap eden bir şey ise, artık o şey, başlatanların kendilerine ait olmaktan çıkar, herkesin malı olur. Antropolojik, sosyolojik ve psikolojik kanunlar böyledir. Aksi tutum ve davranışlar marazidir, yahut izaha ihtiyaç duyar. Bir zamanlar, hatta şimdi bile “Bu gâvur icadıdır” diye kullanmak istemediklerimizi hatırlayalım. Böyle bir tavır, kimlik ve değerler ile genel hayat tarzlarını, insan tabiatını, özelliklerini birbirine karıştırmaktır. Medeniyet diyeceğimiz bu hayat tarzı, dünyalıların bir birikimi ve gelişmişliğidir. Kimi toplumlar buna erken varır, kimileri arkadan gelip yetişir. İslamiyet bu konuda da şuurlanmamızı istemiştir. “Hikmet müminin yitiğidir, nerede bulursa alır.” çünkü dünyalılara ait olanlar, sadece maddi değildirler. İslama göre ilim de nerede olursa alınacak bir şeydir.
“Türk milletindenim” düsturunda bir sorun olmadığını söyledik. “İslam ümmetindenim” ilkesi, biraz daha vuzuha ihtiyaç duyabilir.
Ümmetin ne olduğuna tekrar başvurmak gerekiyor. Filolojik manaya saplanıp kalmazsak, sosyolojik manaya geçersek, din merkezli, gelişmiş ve ideal bir toplum demektir. “Yerde yürüyen hayvanlar ve kanatlarıyla uçan kuşlar ancak sizin gibi birer ümmettirler.” (En‘âm, 38) ayetine bakarsak, canlılığın bir kısım özelliklerinden dolayı ve bazı maksatları yerine getirme sebebiyle bir araya gelmiş canlılar topluluğu şeklindeki mana ilk karşımıza çıkandır. Bu mana soy-sop, kültür topluluğu, din birliği manalarıyla devam eder. Kesb ve sorumluluk yüklenmiş, kalp ve iman birliği haline gelmiş ideal bir toplumlar bütünü manasını kazanmıştır. Biz Türklerin büyük çoğunluğu İslam ümmetindendir. Aynı ümmete mensup diğer toplumlarla birlikte, Allah’a ve ahiret gününe, aynı peygambere, aynı Kitaba inanırız, genel hatlarıyla aynı ibadet tarzlarını yerine getirip aynı yöne (kıbleye) döneriz. Bu ideal ümmetin, hiç de ideal hâle gelmediği, ilkelerini bozduğu, yozlaştırdığı, genel ahlak kurallarına bile riayet edenlerin azaldığı, pek çok sorun taşıdığı, geri kaldığı vb. gerçekler, beğenmediğimiz bu ümmeti reddetmeyi gerektirmez. Böyle bir ümmeti yok farz etmek mümkün olabilir mi? Bizde cevher devam ediyorsa, gücümüz yetiyorsa, doğrusunu öğrenir öğretiriz, yaşar yaşatırız. Kalitesi olan ile olması gereken arasındaki uyumu ne olursa olsun, böyle bir ümmet vardır ve gerçektir. Gökalp da bunu kastetmiştir. İslam ümmetindenim demiştir.
Türk milletindenim ile İslam ümmetindenim, yan yana, üst üste merhaleler değil, iç içe merhalelerdir. Biri kimlik, biri üst kimlik anlamındadır. Birbirini tamamlar ve birbirini himaye eder. Gökalp üçüncü çerçeveyi de medeniyet gerçeği ile ifade etmiştir. Bu çerçeve diğerlerinin ne himaye edicisi ne üstün mertebesidir. Dünya nimetlerinden faydalanmadan, ilk ikisini bozmayacak, onlara ters düşmeyecek, akla, gerçeğe ve ihtiyaca uygun hayat tarzıdır. Bu üçüncü çerçeve, biraz dikenli bir yoldur. Dikkat ve hassasiyet gerektirir. Birinci ve ikinci merhaleleri koruma özelliği yoktur. Daha doğrusu bizim tutumumuza bağlıdır. Ama mesela ikinci merhale birinciyi korur ve geliştirir. Türkler, İslamiyet sayesinde daha çok Türkleştiler, kendilerini daha iyi muhafaza ettiler yargısı doğrudur. Ancak şu var ki ikinci ideal merhaleye tek başına sahip çıkmak, gerçekçi ve doğru değildir. İslamiyet bütün insanlara ve kavimlere bir mesaj ve öğüttür, ilkelerdir. Dünyada yalnız Türkler yaşamadığına göre, başka büyük aileler, insan grupları olduğuna göre, İslamiyeti, ilk taşıyıcı sosyal laboratuvar Araplar dahil, hiç kimsenin tek başına sahiplenmesi doğru olamaz. Ona layık olmak söz konusudur. Yeter ki mesaj ve ilkeler doğru anlaşılmış olsun.
İslam ümmetinden ne kadar şikayetçi olursak olalım, İslam ümmetinin durumuna, pejmürdeliğine bakarak “İslam ümmetindenim” yerine başka bir kavram kullanamayız. İslamın bütün dünyaya söyleyecek sözü vardır ve onları davet etme ilkesi bulunur. Bu davetin sahibinin adı İslamdır. Bunu mesela Türk İslamlığı, Türk insancılığı (hümanizmi) ile karşılayamaz mıyız? Niyetimiz ve maksadımız aynı olsa da kavram yanlıştır. Arap İslamlığı, Türk İslamlığı, Alman İslamlığı olmaz. Müşterek adları İslamdır. Fransız Hristiyanlığı, Rus Hristiyanlığı, Nijerya Hristiyanlığı olamayacağı gibi. Bunlarla ancak bu kavimlerin Hristiyanlık içindeki pozisyonu kastedilebilir. Müslümanlık içindeki yerleri gibi. Gökalp “İslam ümmetindenim” derken, Türk İslamlığı diye bir şey kastetmemiştir. Öyle olsa “İslamlaşmak” ifadesini kullanmazdı.
İslam ve milletler ilişkisini su ve kap benzetmesiyle ifadeye çalışırsak, insanlar ve kavimler suyu, kaplarına göre alırlar. İslam (su), ilk tışıyıcı olan Arap kabından diğer kaplara aktarılmıştır. Daha doğrusu öyle olması gerekirdi. Fakat olan şey, Arap kabıyla beraber suyu alınca (Arap kültürü İslam yerine konunca) olanlar olmuştur. Su aynı sudur, Arap suyu, Türk suyu, Hind suyu olmaz. Herkes kendi kabından kendi usulünce içer. Meşe ağacına da çam ağacına da yağan yağmur aynı yağmurdur. Fasulyeye de havuca da hurmaya da aynı suyu verir. Fakat farklı sebze ve meyveler oluşur. Güneş ışığı da öyledir.
Geldik üçüncü merhale, medeniyet meselesine. Konunun ayrıntısı ama medeniyet yerine uygarlık kelimesini kullanabilir miyiz? Elbette kullanırız. Uygarlık kelimesinin kökünde, tarihî Türk kavmi olan Uygur adı yer alır. Erken dönemde yerleşik düzene geçen, şehirleşip gelişen Uygurlara dayanarak, 1930’lu yıllarda Türkiye Cumhuriyeti, dil reformu döneminde, Arapçadan gelen medeniyet kelimesi yerine, Uygur’u minik bir operasyonla uygar yaparak uygurluk-uygarlık kelimesini koydu. Kavramın ruhu değişmedi. Medine şehir demektir ve medeniyet şehirlilik, gelişmişlik olur. Uygarlık da Uygurlardan dolayı, şehirleşme ve gelişme demek olur. Batının kullandığı civilisation (sivilizasyon) kavramı da aynı ruha sahiptir. Latince civitas kelimesi, kent topluluğu, yurttaşlık hakkı, şehir devleti demektir. Civilis,; kamusal, yurttaşa yakışan, kibar, naziklik anlamlarını taşır. Hukuk düzenine uyan anlamı da vardır. Civilité, görgü kurallarına uyma demektir. 18. yy.dan itibaren, sivilizasyon (civilisation) diye bildiğimiz anlam yerleşti. Fransa’da, İngiltere’de, Almanya’da, kelimenin uzunca bir macerası bulunur. Mirabeau’lu Victor Riqueti’nin, Voltair’in, Conderet’ın ve diğer bazı düşünürlerin işin içine katıldığı bir kavram hikâyesi bulunur. Kısaca Aydınlanma Dönemi adı verilen dönemde kavram, şehirleşme ve gelişme anlamına oturdu. Sosyolojiye göre artık medeniyete, cemaat döneminden (klan, kabile, aşiret gibi), cemiyet dönemine (millete) geçiş deniyor. Yani statik (durağan) ve dar bir kültür topluluğundan, dinamik, hareketli, geniş bir kültür toplumuna ve hayat tarzına geçiş, medeniyeti/uygarlığı ifade eder.
Medeniyet dün de bugün de iki kültür tipini, maddi ve manevi kültürü içine alır. Anlam bütünlüğü, metot, üslup, gelişmiş örfler, yani hukuk, ahlakî tutumlar, dünyaya ve insana bakış, dinî tutum ve inanma, insan hakları, özellikle tarihî sürecin gidişinden dolayı kadın hakları, özgürlük anlayışı, kısacası manevi kültür nasıl medeniyete dâhilse, aletler, yollar, vasıtalar, eğitim kurumları ve biçimleri, fabrikalar, teknik ve teknolojiler, üretim araçları, yani maddi kültür unsurları da medeniyete dahildir. Medeniyet olarak bunların yarısını, yalnız birincileri veya yalnız ikincileri almak olmaz. Maddi kültürü önemsemeyen, ihmal eden bir manevi kültür, toplumun medeniyette geri kalmasına sebep olur. Sadece mana ile yaşayan bir toplum, sanki bu dünyada yaşamıyormuş gibi olur. Manevi kültürü ihmal eden bir maddi kültür toplumu, azgınlaşır, zalimleşir. Sömürü, ahlak dışılıklar, hile ve entrikalar, eyyamcılık öne geçer. Maddi kültür ve bundan ibaret sanılan medeniyet yozlaşır ve insana zarar vermeye başlar. Maddi ve manevi kültürün ilgi, ilişki ve ahengi, medeniyette çok önemlidir. Eğer medeniyet bir gelişme ve genişleme ise iki kanadın da gelişip genişlemesi, yani doğruya, iyiye, güzele, hakikata yaklaşması gerekir. Maddi medeniyet unsurları, kendi başına bir şey ifade etmez. Onu kullanan insandır. İnsanın seviyesi ise manevi kültürde saklıdır. Telefonu iyiye de kötüye de kullanabiliriz.
Her iki kanattan da mahrum toplumlar, insanlığa yüktürler. Ne yazık ki bunlar da çokça göze çarpmaktadırlar. İşin kötüsü, bu toplumlar, durumlarının farkında da değildirler. İslam dünyası maddi kültürde, yani medeniyetin bir kanadında geri kaldıkları gibi adına sanına hiç de layık olmayarak manevi kültürde bile büyük bir anlamazlık ve aymazlık yaşamaktadırlar.
Ziya Gökalp bu durumları da göz önüne katarak, medeniyet gerçeğini öne çıkararak, üçüncü merhale için muasır (çağdaş) medeniyetten olma üzerinde durmuştur. Daha önce belirttiğimiz gibi, Batı medeniyeti bu safhaya denk düştüğünü hesap ederek “Batı Medeniyetindenim” demiştir ama isabetli olmamıştır. Daha önceki yıllarda, yine kendisinin açıkladığı muasırlaşmayı almak durumundayız.
Türk’ün İslam anlayışı yerine, Türkçü İslamlık çağrışımı yapacağı için Türk İslamlığı olmayacağı gibi, Türk uygarlığı ifadesini de kullanamaz mıyız? “Türk Uygarlığı” kavramını, Türkçü uygarlık gibi hasredici bir anlamda kullanmıyorsak, tabidir ki olur. Çünkü tarihî bir Türk uygarlığı vardır. Tıpkı Çin uygarlığı, Hind uygarlığı, İyonya uygarlığı, Yunan uygarlığı, Mısır uygarlığı olduğu gibi. Türk uygarlığı daha sonra Türk-İslam uygarlığı şeklini almış, bugün de çağdaş Türk uygarlığı safhasına girmiştir. Son safha ilk safhalardan hiçbir şey kaybettirmeden gelmiş olmalıdır. O safhalardan ve diğerlerinden uzaklaşmadan gelmiş olmalıdır. Şart, uyum şartıdır. Uygarlığın geriye doğru ayrı ve farklı halkalar halinde, geriye doğru gittikçe iç içe giren tek bir şekle doğru gittiğini biliyoruz. Uygarlık bir birikimdir. Artık hiçbir Afrikalı, ben cep telefonu kullanmak istemiyorum demez, diyemez. Bir Japon da yolsuzluk hırsızlık sayılmaz demez, diyemez. Adaletin bütün devletlerin, milletlerin, uymak zorunda olduğu bir insanlık hükmü olduğu, gözden uzak tutulabilir mi? Medeniyet/Uygarlık geldiği noktada bütün insanlığın malı olmalıdır, olmuştur. Bunun Türk’ü, Arap’ı, Alman’ı, Rus’u olmaz.