“Tabgaç Kağan içreki bedizçig ıttı. Anga adınçıg bark yaratıtdım. Bengü taş tokıtdım.”
Bilge Kağan’ın bin yıl öncesinden günümüze seslendiği bu sözler, bir taşın yüzeyine değil zamanın kalbine kazınmış gibidir. Bilge Kağan yalnızca bir kitabe diktirmiş değildir, Çin imparatorunun sarayından bedizci ustalar çağrılırken mesele yalnızca güzel bir şekil vermek değildir. Bir milletin iç sesi, taşın suskunluğuna emanet edilmektedir. O, bu emanete canı pahasına güvenmiştir çünkü söz uçacak, taş kalacaktır ama daha derinde bir şey vardır: İnsanın kendi içini dışarıya taşıma arzusu. Bu, bir bakıma tanınma isteğinden de kaynaklanır. Peki Bilge Kağan’ın bedizcileri çağırırkenki felsefesi nedir?
Gönlünü açarken, iç duygularını bengü taşa aktarırken bu sözlerinin bin yıl sonra da değer göreceğini biliyordu çünkü o, milletine sırtını dönmemişti. Sanatçının iç dünyası, bir milletin kaderiyle birleştiğinde sanatı doğurur. İnsan, anlam arayışının ortasında yalnız kalamaz; sosyal bir varlık olması hasebiyle hep bir cemiyetin içinde bulunma isteği vardır. Bu cemiyet ihtiyacı, “Ben kimim?” sorusunu sordurarak anlam arayışına giden kapıyı aralar. İnsan, bu anlamlandırma ile kendisine bir sorumluluğun da düştüğünün bilincine vararak yaşamı bir düzen içerisinde devam ettirme çabasına girer.
Gördüğü renkler, duyduğu sesler, dokunduğu taşlar… Hepsi kendi anlam süzgecinden geçerek yaşamda bir yer edinir. Bunu yaparken yalnızca ortaya eser koyma fikriyle hareket etmez, kendi ruh çözümlemelerini kullanarak kendisini de dönüştürür. Bu yüzden sanatkâr yalnızca “yapan” değildir, aynı zamanda “dönüşen”dir. İnsanın ferdiyetini toplum içerisinde bir şahsiyete yükselten en güçlü kuvvetlerden biri sanattır.
Yüksek bir estetik anlayışa sahip olan Türklerde, bir otağdaki nakış ile Selçuklu medresesindeki geometrik desen arasında aynı ruh vardır. Türk’ün sanatı yalnız saray duvarlarında doğmamıştır. Çünkü Türkler, şehir kurmadan önce de motif kuruyordu. Dünya geçici, ruh kalıcıydı; bu yüzden yerleşik medeniyetler devasa taş kütleleri işlerken Türk, hareketin ve göçün içine estetik katıyordu. Biz bu estetik hürriyeti, asırlar öncesinden günümüze ulaşan, dünyanın en eski düğümlü halısı olan Pazırık Halısı’ndaki ince işçilikte, at koşum takımlarında ve bozkırın sessiz bekçileri olan balbal taşlarında somut birer nişane olarak görürüz. Bu motifler hayatın her alanında yaşıyordu; atın eyerinde, otağın keçesinde, kılıcın kabzasında, kopuzun sesinde…
Estetik ve maneviyatı bir arada bulunduran Türk sanatında sanatkâr, kendisini değil yansıtmak istediği hakikati büyütmeye çalışır. Kendisinden geçerek dünya hırslarından ve nefsinden arınır. Türk sanatında hiçbir motif sebepsiz değildir, tabiat yalnız seyredilen bir manzara değil karakter yüklenen canlı bir dildir. Bir Türk kilimindeki koç boynuzu motifi kuvveti ve bereketi anlatırken eli belinde motifi analığı temsil eder. Su yolu motifi hayatın akışını, hayat ağacı ise insanın kök ile gök arasındaki yolculuğunu simgeler. Tabiatın bu sessiz dili sanata can verir; lale, tek dal üzerinde yükselişiyle vahdetin ve ilahi aşkın sembolü olurken mezarlıklarda göğe yükselen servi ağacı, vakurluğu ve insanın fanilik karşısındaki teslimiyetini simgeler. Türk kadını yalnız bir kilim dokumaz; bazen hasretini, bazen duasını, bazen de umutlarını ilmek ilmek işler. Ebruda suda oluşan desenler sükûneti, kaderin akışını hatırlatırken çinide kullanılan renkler duygu durumunu yansıtır. Tezhipte kullanılan altın, gösteriş için değil sanatının hikmetini yüceltmek içindir. Türk sanatında renkler de en az motifler kadar derin bir anlam taşır. Özellikle “Türk kırmızısı” olarak bilinen o canlı ve derin ton, yalnızca bir renk değil bir ruh hâlinin dışavurumudur. Bu renk, asırlar boyunca Anadolu’da kök boyalarla elde edilmiş, sabırla işlenmiş ve kilimlerden kumaşlara kadar hayatın her alanında yer bulmuştur. Öyle ki bu eşsiz ton, zamanla Avrupa’nın da dikkatini çekmiş; Avrupalı tüccarlar ve sanatkârlar bu rengi elde edebilmek için büyük çaba sarf etmişlerdir. “Türk kırmızısı”nın peşinden koşulması, yalnızca bir boyanın değil Türk’ün estetik anlayışının ve doğayla kurduğu derin ilişkinin de hayranlık uyandırdığını gösterir. Çünkü bu renk, yalnız göze hitap etmez; içinde emeği, sabrı ve bir medeniyetin inceliğini taşır. Ahşap kündekâri sanatında tek bir çivi bile çakmadan, binlerce geometrik parçayı sabırla birbirine geçiren usta, aslında kainattaki o gizli nizamı somutlaştırır. Hattat, yıllarca tek bir harfin yazılışıyla ilgilenebilir; bu uğraş onu sabra ve terbiyeye ulaştırır.
Türk sanatının yaşatılmasında önemli bir yer tutan usta–çırak ilişkisi, yalnızca teknik bilginin aktarımı değildir. Bu ilişki, sabrın, terbiyenin ve değer dünyasının şekillendiği bir eğitim sürecidir. Usta, çırağına yalnızca sanatın inceliklerini değil aynı zamanda nefsini terbiye etmeyi öğretir. Günümüz dünyası hızın peşinde koşarken Türk sanatı, insana yavaşlamayı, kendine dönmeyi ve yaratılışını hatırlatır.
Tam da burada Faruk Nafiz Çamlıbel’in mısraları kulaklarımda yankılanıyor:
Sen kubbesinde ince bir mozaik arar da
Gezersin, kırk asırlık mabedin içini.
Bizi sarsar, bir sülüs yazı görsek duvarda.
Bize heyecan verir bir parça yeşil çini.
Türk için sanat, yalnız göze hitap eden bir şekil değildir; ruhu geçmişe bağlayan bir hafızadır. Bir çini parçası bile insanın içinde aidiyet hissini uyandırabilir. Sanatçının ortaya koyduğu eser yalnızca bir madde değil onun eser oluşuna kadar geçirdiği safhalarda sanatkârın sabrı ve kendini olgunlaştırma yolculuğudur.
Türk’ün yaşayışında hep bir anlam arayışı ve Tanrı’nın yaratmasındaki amacın, kendi sorumluluklarının bilincinde olma hâli vardır. Kendisini dünyada adaleti sağlayacak sıfatta gören Türk, kâinatın bir düzen ile yaratıldığını bilir ve bu düzeni korumada kendine görevler edinir. Nizam sahibi insan, kendini gerçekleştirmeye çalışır; kendini gerçekleştirmedikçe diğer insanlara dokunamayacağını bilir. Her işte olduğu gibi sanatta da bunu göstermek, birilerine dokunmak ister. Ama bu dokunuşu sınıflar oluşturmadan yapar.
Türk devleti yalnız fetheden bir kuvvet değil, yaşadığı yeri imar etmeyi vazife bilen bir medeniyet anlayışıdır. Bu yüzden Türk sanatında estetik yalnız saraya ait değildir. Onun için bir Anadolu köyünde Türk kadınının dokuduğu kilim ile saray duvarındaki çini arasında mahiyet farkı bulunmaz. Türk sanatında estetik esastır; inşa edilen kervansaraylar, köprüler, çeşmeler ve darüşşifalar insanı yaşatmak içindir. Bir Osmanlı külliyesi yalnız ibadet edilen bir yer değildir, ortasında yükselen o devasa kubbe çadırların gökyüzünü kucaklayan ruhunu taşa taşırken etrafındaki medrese, aşevi ve şadırvan estetik ile toplumsal faydayı birleştirir. Halk ile saray arasında görünmez bir duvar yoktur.
Burada şu dizeler de aynı ruhu taşır:
Sen anlayan bir gözle süzersin uzun uzun,
Yabancı bir şehirde bir kadın heykelini.
Biz duyarız en güzel zevkini ruhumuzun,
Görünce bir köylünün kıvrılmayan belini.
Millî bütünlük her yere sirayet etmiştir. Bu sirayet; Dede Korkut hikâyelerinden cami işlemelerine, mezar taşlarından mûsikîye, oyalı yazmalardan çadır süslemelerine kadar uzanır. Nereye bakarsak bakalım, millî estetiğin bütüncül bir ruhu olduğunu görürüz.
Türk-İslâm sanat anlayışında mutlak güzel, insanın ötesindedir. Bu uyum mimaride de görülür. Türk şehri yalnız taş ve duvardan ibaret değildir, insanın ruhunu incitmeden yaşaması için kurulmuş bir düzendir. Cami avlusundaki şadırvanın sesi, dar sokakların gölgeyi koruyuşu, evlerin saçaklarına kondurulan kuş evlerinin bile düşünülmesi; Türk estetiğinin merhamet ve ahenk anlayışıyla şekillendiğini gösterir. Mimar Sinan’ın eserleri insanı ezmek için değil insana huzur vermek için yükselir. Divriği Ulu Camii’nin taç kapısında taşın adeta bir dantel gibi işlenmesi de Sinan’ın Selimiye’sinde göğe uzanan minarelerin şehir siluetiyle kurduğu o muazzam denge de aynı mimari dehanın somut örnekleridir. Bu somut örnekler Türk’ün imar, inşa ve ihya ettiği yerlerde görülür. Bosna’da Sarı Saltuk Türbesi’ne gidince de Edirne’de Selimiye’ye gidince de somutluğu görür aynı mutluluğu tadar, ait hissederiz.
Yine Faruk Nafiz’in şu mısraları bu düşünceyi özetler niteliktedir:
Başka sanat bilmeyiz karşımızda dururken
Yazılmamış bir destan gibi Anadolu’muz.
Arkadaş biz bu yolda türküler tuttururken
Sana uğurlar olsun, ayrılıyor yolumuz.
Bu ayrılık yalnız insanların ayrılığı değildir; iki farklı ruh hâlinin, iki farklı medeniyet tasavvurunun ayrılığıdır. Bir tarafta köklerinden koparak başka milletlerin estetik anlayışında kendini arayanlar vardır, diğer tarafta ise kendi insanının acısını ve sevincini sanatına taşıyanlar… Bilge Kağan’ın bengü taşa kazıdığı ruh ile Faruk Nafiz’in Anadolu’ya yönelen sesi aynı kaynaktan beslenir. Çünkü ikisinde de sanat, insanın kendisini milletinden ayırmadan hakikati arama çabasıdır.
Bu yansıtma hâli Avrupa’dan ayrılan en net çizgimizdir. Avrupa’da sanat çoğu zaman bireyin kendisini ortaya koyma biçimine dönüşürken Türk sanatında sanatkâr nefsini geri çekerek eserin içinde kaybolmuştur. Bu estetik ahenk, Avrupalı seyyahların da dikkatini çekmiş; Osmanlı şehirlerini gezen birçok Avrupalı, mimarideki ahenk karşısında hayranlığını gizleyememiştir. Bu hayranlık durumu Fransız şair ve seyyah Théophile Gautier’in eserinde “Türk mezarlıkları bile bir sanat eseridir.” sözleriyle, yine bir diğer Fransız yazar Pierre Loti’nin Türk şehirlerinin insan ruhunu sakinleştirdiğini açıklamasıyla görülür. Türk mezar taşı bile yalnız ölümü anlatmaz; üzerindeki sarıklar, çiçek kabartmaları ve meslek işaretleriyle yaşayışın karakterini taşa vuran sessiz birer hafızadır.
Evliya Çelebi, “Gördüğüm her şehirde taş konuşur, su hikâye anlatır” diyerek sadece yapılara değil onların ruh âlemine de dokunur; şehirleri yaşayan bir yapı olarak görür. Bu bakış açısı Türk sanatında mekânın yalnızca fiziksel değil manevi bir varlık olduğunu da gösterir. Sanat büyük ustalarda somutlaşarak bir medeniyet dili hâline gelmiştir. Mimar Sinan, taşla yalnız yapılar değil insan ruhunu kuşatan bir denge ve sükûnet inşa etmiş, mimariyi gücün değil huzurun ifadesine dönüştürmüştür. Hat sanatında Şeyh Hamdullah ile başlayan ve Hafız Osman ile zirveye ulaşan çizgi, harfi yalnız bir işaret olmaktan çıkarıp sabır, terbiye ve iç disiplinin görünür hâline getirmiştir. Türk sanatındaki bu estetik anlayış, yalnız taşta ve çizgide değil mûsikîde ve kelimede de kendini gösterir. Mûsikîde Buhurizade Mustafa Itrî, sesi sadece bir ezgi değil insanın iç dünyasına açılan manevi bir kapı olarak işlemiştir. Türk mûsikîsindeki makamlar doğrudan doğruya ruh hâllerinin somut birer ses tasviridir; hüzzam ile hüzne bürünen ruh, rast ile vakara erer, segâh ile iç huzurunu bulur. Divan şiirinde güzellik bir süs değil, Fuzûlî’nin “İlimsiz şiir, temelsiz duvar gibidir” sözündeki gibi bir hakikat arayışıdır. Söz sanatında Yunus Emre hakikati en yalın hâliyle dile getirerek kelimeyi gönle indirirken Karacaoğlan halkın duygu dünyasını doğrudan sanatın merkezine taşımıştır. Minyatürde Levni ise zamanı durduran sahnelerle o dönemin hayatını şimdiki hafızalara taşıyabilmiştir. Böylece Türk sanatında her ustanın izi, bireysel bir gösterişten çok hakikati görünür kılma çabası olarak aynı noktada birleşir; sanatkârın kendisi silinir, geriye yalnız milletin ruhunu taşıyan sanat kalır.
Türk sanat anlayışı, diğer anlam tasavvurlarımızda da olduğu gibi sevgi üzerine kuruludur. Millet sevgisi bir sel gibi coşmuş, insanın dışına taşarak yansıtma hâli oluşturmuştur. Bilge Kağan’ın iç âlemini yansıtırken temel duygusu da sevgidir. Milletine duyduğu sevgiyi aktarma ihtiyacıyla gönlündeki sözleri nakşetmiş, eşsiz bir bengü taş ortaya koyarak vefasını göstermiştir.
O, bengü taşın içine konuşurken geleceğe de sesleniyordu… Bin yıl sonrasına, yani bugüne ve bize…
Türk, binlerce yıl önce de derin anlamlar ve estetik haz taşıyan sanatlar icra etmiş, sanat için düşmanı dahi bildiği Çin’den nakkaş getirmiştir. Bilge Kağan’ın Çin’den nakkaş getirtmesi yalnızca teknik bir ihtiyaç değildir. Bu, sanatın millet hafızası için ne kadar önemli görüldüğünün delilidir. Türk, düşman bildiği bir milletten bile sanatkâr getirtecek kadar sanata kıymet vermiştir.
Bengü taşlara kazınan sözlerden çiniye, tezhibe, kilime ve mûsikîye kadar uzanan bu estetik anlayış bize şunu gösterir: Türk milleti yalnız devlet kurmamış, medeniyet de inşa etmiştir. Sanatı yalnız seyredilecek bir güzellik değil insanı olgunlaştıran, milleti birbirine bağlayan bir irfan yolu olarak görmüştür. Bu yüzden Türk sanatını anlamak yalnızca geçmişte yapılmış eserleri incelemek değil bir milletin dünyayı nasıl anlamlandırdığını kavramaktır.
Bir cami kubbesinde yankılanan ses, bir kilimde saklanan dua, bir mezar taşındaki sabır, bir çeşmeden akan su… Hepsi aynı medeniyetin iç sesidir. Bu yüzden Türk’ün kurduğu şehirlerde taş susmaz, su yalnız akmaz, motif yalnız süs olmaz. Çünkü Türk için sanat, eserin süsü değil ruhun dile gelişidir.
Bengü taş yalnız yazı değil milletin geleceğe bırakacağı sönmez ruhtur. Bengü taş, Türk’ün sanata bakış açısını daha iyi anlamamızı ve bunu nasıl devam ettirmemiz gerektiğinin yolunu çiziyor. Türk sanatının izinde bugün hâlâ bir bengü taşın sessizliğinde kendi milletimizin kalp atışını duyabiliyoruz.
Taş konuşmazdı… Ama Türk onu konuşturdu.