ENOSİS kavramını muhtemelen duymuşsunuzdur. ENOSİS, Kıbrıs Adası’nın Yunanistan’la birleştirilmesi planının adıdır. Sırf ENOSİS planı uğruna Kıbrıs’ta binlerce Türk, Yunan ve Rum teröristler tarafından acımasızca katledildi. Yüz binlerce Türk, yerinden yurdundan edilerek zorunlu göçe maruz bırakıldı. Ancak şükürler olsun ki Türkiye Cumhuriyeti 1974 yılında gerçekleştirdiği Kıbrıs Barış Harekâtı ile adadaki Türklerin kanı ve gözyaşı son buldu. Türk milletinin kanı üzerinden kurgulanan ENOSİS projesi de bir daha geri gelmemek üzere tarihin çöplüğüne gönderildi.
Ancak ENOSİS, Türk milletinin yırtıp attığı tek proje değildi. ENOSİS’in kardeşi olan ve Türk milletine karşı kanlı bir proje olarak kurulan başka bir plan daha vardır. Bu planın adı MİATSUM’dur. Miatsum, Ermenice “birleşme” anlamına gelen bir ifadedir. Sözün etimolojisinden de anlaşılacağı üzere bu proje, bir Ermeni projesi olup Karabağ’ın Ermenistan’la birleştirilmesini amaçlayan kanlı bir plandır.
Tarihî Azerbaycan topraklarında bir Ermeni devleti kurma planı, Ruslar tarafından yaklaşık 200 yıldır kurgulanan ve desteklenen bir projedir. Özellikle 1828 yılından sonra tarihî Azerbaycan topraklarına Ermenilerin kitlesel göçünü hızlandıran Rusya, komşu ülkelerdeki Ermenileri toplayarak ağırlıklı olarak Revan, Nahçıvan, Gence ve Karabağ bölgelerine yerleştirmeye başladı. 1813 yılında Karabağ’ın sonradan merkezi hâline getirilen Hankendi’de bir tane bile Ermeni yokken 1847 yılında 80 Ermeni ailesinin varlığıyla karşılaşıyoruz. Sonraki süreçlerde de Ruslar tarafından Karabağ’ın Ermenileştirilmesi projesinin devam ettirildiğini görmekteyiz.
Rus destekli Ermenilerin Azerbaycan Türklerine karşı ilk büyük saldırısı olan 1905-1906 katliamları sırasında en çok zarar gören bölgelerden biri yine Karabağ ve çevresi olmuştur. Şükürler olsun ki o dönemdeki aydınlarımızın ve milletimizin büyük fedakârlıkları sayesinde Karabağ’ı korumayı başardık. 1918 yılına gelindiğinde Ermeniler, Karabağ’ı ele geçirmek için yeni bir hamle başlattılar ancak bu sefer de Azerbaycan Türklerinin yardımına Kafkas İslam Ordusu yetişti. Türk askerlerinin mücadelesi sonucunda Ermeniler silah bırakmak zorunda kaldılar. Ancak Rusların Azerbaycan’ı işgal sürecinin hemen öncesinde Ermeniler yeniden Karabağ ve Zengezur’da karışıklıklar çıkararak bu bölgeleri ele geçirmeye teşebbüs ettiler. Azerbaycan ordusunun büyük bir kısmının Karabağ ve Zengezur’daki Ermenilerle mücadele etmesi, Rusya’nın Azerbaycan’ı işgalini kolaylaştırdı. Böylece 28 Nisan 1920 tarihinde Rus ordusu, ciddi bir direnişle karşılaşmadan Azerbaycan’ı işgal etti.
Bolşevik işgali sırasında da Karabağ, iddialarından vazgeçmeyen Ermenilerin yardımına yine Ruslar yetişti. Karabağ’da özellikle Ermeni nüfusunun yoğun olduğu bölgeleri, Türk nüfusunun üstün olduğu yerleşim birimlerinden ayırarak 1923 yılında (Karar 1921’de alınmış, uygulama 1923’te gerçekleştirilmiştir) Dağlık Karabağ Özerk Cumhuriyeti’ni kurdular. Buradaki Rusların amacı, geleceğe bir saatli bomba yerleştirerek ileride kendi aleyhlerine oluşabilecek durumlarda Ermenileri Azerbaycan Türklerine karşı kullanmaktı.
Sonraki yıllarda Sovyet işgali devam ederken Ermeniler, Karabağ’ın Ermenistan’la birleştirilmesini defalarca merkezî yönetimden istemiş ancak her seferinde olumsuz cevap almışlardır.
1980’li yılların sonlarına doğru Sovyet rejimi çökerken onlarca yıldır Sovyet işgali ve zulmü altında bulunan milletlerde bağımsızlık ışığı yanmaya başladı. Sovyetler, Güney Kafkasya’daki varlığını koruyabilmek için yıllardır hazırladıkları Karabağ kartını oynamaya başladı. Sovyetlerdeki bu yönelim, Ermenilerde de karşılık bulmuş olacak ki “Miatsum”, yani Karabağ’ın Ermenistan’a birleştirilmesi planını devreye soktular. Her ne kadar görünüşte Azerbaycan Türklerini ürkütmemek için açıkça dile getirilmese de Miatsum planı kapsamında, 1987 ve 1988 yıllarında Sovyetler Birliği merkezî yönetimiyle görüşen Ermenilere yeşil ışık yakıldı.
Sovyet merkezinden destek alan Ermeniler, aynı yıl içerisinde Miatsum’u gerçekleştirmek adına hem Ermenistan’da hem de Karabağ’da kitlesel eylemlere başladılar. Bu hareketlere diaspora, yani dünyanın çeşitli yerlerindeki Ermeniler de destek veriyordu. Kısa süre sonra bu eylemler, günümüz Ermenistan ve Karabağ’ında yaşayan Azerbaycan Türklerine karşı kitlesel katliamlara dönüşmeye başladı. Ruslardan destek alan Ermeni silahlı çeteleri, bölgede savunmasız bırakılan ve hatta Ruslar tarafından av tüfekleri dahi ellerinden alınan Türkleri katlederek göçe zorladı.
2 Eylül 1991 tarihine gelindiğinde ise Rus destekli Ermeniler, Karabağ’da sözde bağımsızlıklarını ilan ettiler. 1994 yılına kadar yalnızca eski Dağlık Karabağ ile yetinmeyerek çevresindeki bölgeleri de işgal ettiler. Ancak Karabağ’da sözde bir devlet ilan etmiş olsalar da Azerbaycan hükümetlerinin yerinde hamleleri sayesinde Miatsum’u, yani Ermenistan ile birleşmeyi gerçekleştiremediler. Nitekim Ermenistan’ın kendisi bile Karabağ’ı resmî olarak tanıyamadı. Çünkü Ermenistan, Karabağ’ı tanıdığı takdirde hem uluslararası kararlar çerçevesinde işgalci konumunu kabul etmiş olacak hem de doğrudan sorumluluk altına girecekti. Bu nedenle Ermenistan, Karabağ meselesinin yalnızca bölgedeki Ermenilerle ilgili olduğu tezini savunarak sorumluluğu üzerinden atmaya çalıştı. Böylece Karabağ meselesi yaklaşık 30 yıl boyunca sonuçsuz diplomatik görüşmeler arasında sıkışıp kaldı. Ermeniler bu yolla işgali uzatmayı hedefliyordu.
Ancak 27 Eylül 2020 sabahı Azerbaycan bu gidişe son verdi. O gün Azerbaycan, Karabağ’ı geri alma operasyonunu resmen başlattı. 44 gün içerisinde Karabağ’ın çevresindeki şehirler ve eski Dağlık Karabağ’ın bir kısmı işgalden kurtarıldı. Miatsum projesini fiilen sona erdiren hamle ise 19 Eylül 2023 tarihinde başlayan ve 23 saat 43 dakika süren Azerbaycan’ın antiterör operasyonu oldu. 2020 yılında bölgeye Rus unsurlarının da gelmesiyle rahatlayan Ermeniler, Miatsum hayallerini sürdürmeye devam ediyordu. Ancak 23 saatlik antiterör operasyonun ardından Karabağ’daki sözde yönetimin lideri Samvel Şahramanyan, “Artsakh”ın (Karabağ için kullandıkları isim) kendini feshettiğini açıkladı. Azerbaycan’ın bu operasyonu, yaklaşık 200 yıllık Rus-Ermeni projesinin ve Miatsum’un sonu oldu. Böylece Azerbaycan, Karabağ’ı işgalden kurtararak bölgenin her karışında Türk hâkimiyetini yeniden tesis etti.
Miatsum’un öğrettiği gerçek açıktır: Er ya da geç, arkasında hangi güç olursa olsun Türk milleti, kendisine karşı yapılan planları altüst etme kudretine sahiptir. Dün ENOSİS, bugün MİATSUM, yarın bir başkası… Türk milleti hepsinin üstesinden gelmiş, bundan sonra da gelecektir. Miatsum defteri de bu gerçeğin son ispatı olarak bir daha açılmamak üzere ebediyen kapatılmıştır.